ఆంధ్రలో పుట్టి రాయలసీమను సస్యశ్యామలం చేసే "స్వర్ణముఖి నది" ప్రస్థానం! నిజంగా బంగారం దొరికేది!

స్వర్ణముఖి నది ప్రత్యేకత ఏమిటి? తిరుపతి ప్రాంత చరిత్ర, పురాణాలు, పంచలింగ క్షేత్రాలతో విడదీయలేని అనుబంధం..

స్వర్ణముఖి నది ఎక్కడ పుడుతుంది? ఎక్కడ కలుస్తుంది? పూర్తి వివరాలు ఇవే..

ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని తిరుపతి ప్రాంతానికి ఆధ్యాత్మికంగా, చారిత్రకంగా, భౌగోళికంగా ప్రత్యేక గుర్తింపు తీసుకొచ్చిన నదుల్లో స్వర్ణముఖి ఒకటి. తిరుమల శ్రీవారి క్షేత్రానికి సమీప ప్రాంతాల నుంచి ప్రవహిస్తూ, పలు పురాతన శివాలయాలను స్పృశిస్తూ, చివరకు బంగాళాఖాతంలో కలిసే ఈ నది ఎన్నో కథలకు, సంప్రదాయాలకు నిలయంగా ఉంది. నది పుట్టుక వెనుక ఉన్న పురాణగాథలు, దాని పేరుకు సంబంధించిన విశేషాలు, ఉపనదుల సంగమం, విజయనగర సామ్రాజ్య చరిత్రతో ఉన్న సంబంధం, సాగునీరు–తాగునీటి అవసరాల్లో దాని పాత్ర.. ఇలా స్వర్ణముఖి నదికి అనేక ప్రత్యేకతలు ఉన్నాయి.

స్వర్ణముఖి నది ఎక్కడ పుడుతుంది?

స్వర్ణముఖి నది తిరుపతి జిల్లాలోని తూర్పు కనుమల చంద్రగిరి కొండల ప్రాంతంలో పుడుతుంది. పాకాల చెరువు సమీపంలోని ఆదినేపల్లి, శంకంపల్లి గ్రామాల పరిసరాల్లో ఉన్న నీటి ఊటను ఈ నది జన్మస్థానంగా చెబుతారు. అక్కడి నుంచి తన ప్రయాణాన్ని ప్రారంభించిన స్వర్ణముఖి, పలు గ్రామాలు, వ్యవసాయ ప్రాంతాలు, పుణ్యక్షేత్రాల మీదుగా ప్రవహిస్తూ తీరప్రాంతం వైపు సాగుతుంది.

ఈ నది పుట్టుకకు సంబంధించి ఒక ఆసక్తికరమైన పురాణగాథ ప్రచారంలో ఉంది. అగస్త్య మహర్షి ఈ ప్రాంతాన్ని సస్యశ్యామలం చేయాలనే సంకల్పంతో బ్రహ్మదేవుడి కోసం తీవ్రమైన తపస్సు చేశారని, ఆయన తపస్సుకు మెచ్చిన బ్రహ్మదేవుడు స్వర్గం నుంచి నదిని భూమిపైకి తీసుకొచ్చారని స్థానిక పురాణ కథనం చెబుతుంది. నీటి లభ్యత తక్కువగా ఉండే ప్రాంతాల్లో నదులు వ్యవసాయానికి, ప్రజల జీవనానికి ఎంత ముఖ్యమో తెలియజేసే కథగా దీన్ని భావిస్తారు.

స్వర్ణముఖి అనే పేరు ఎలా వచ్చింది?

స్వర్ణముఖి పేరుకు సంబంధించి పలు కథనాలు ఉన్నాయి. వాటిలో అత్యంత ఆసక్తికరమైనది శ్రీకాళహస్తీశ్వర ఆలయ నిర్మాణంతో ముడిపడి ఉంది. ఆలయ నిర్మాణ పనుల్లో పాల్గొన్న కూలీలు ప్రతిరోజూ నదిలోకి దిగి ఇసుకను చేతుల్లోకి తీసుకున్నప్పుడు, అందులో బంగారు రేణువులు కనిపించేవని ఒక కథనం చెబుతుంది. శ్రమకు ప్రతిఫలంగా బంగారం లభించిందనే ఈ కథతో నదికి ‘స్వర్ణముఖి’ అనే పేరు వచ్చిందని స్థానికంగా ప్రచారం ఉంది.

మరో కథనం ప్రకారం, నదిలోని రాళ్లపై నుంచి నీరు ప్రవహించినప్పుడు బంగారం వంటి లోహాన్ని గుర్తుచేసే శబ్దం వినిపించేదట. అలాగే నదీ గర్భంలోని కొన్ని రాళ్లపై వెండి, బంగారు రంగుల గీతలు సహజంగా కనిపిస్తాయని, వాటిని ‘స్వర్ణముఖి శిలలు’ అని పిలుస్తారని చెబుతారు. అయితే ఇవి ప్రధానంగా స్థానిక సంప్రదాయాలు, కథనాల రూపంలో ప్రాచుర్యంలో ఉన్న విషయాలు.

స్వర్ణముఖి నదికి మరో పేరు కూడా ఉంది. 16వ శతాబ్దానికి చెందిన విజయనగర కవి ధూర్జటి తన రచనల్లో ఈ నదిని ‘మొగిలేరు’ అని పేర్కొన్నట్లు చెబుతారు. నదీ తీరాల వెంట మొగలి పూల తోటలు విస్తారంగా ఉండటంతో, స్వచ్ఛమైన తెలుగు పేరైన మొగిలేరు ప్రాచుర్యంలోకి వచ్చిందని భావిస్తారు. ఈ పేరు నదికి, అప్పటి ప్రకృతి పరిసరాలకు మధ్య ఉన్న అనుబంధాన్ని గుర్తుచేస్తుంది.

భీమా, కల్యాణి నదుల సంగమం

స్వర్ణముఖి నది ప్రయాణంలో ఉపనదుల పాత్ర కీలకమైనది. నది పుట్టిన ప్రాంతం నుంచి సుమారు 28 కిలోమీటర్ల దూరంలో కోటాల హరిజనవాడ సమీపంలో భీమా నది ఎడమ వైపు నుంచి వచ్చి స్వర్ణముఖిలో కలుస్తుంది. అనంతరం తొండవాడ సమీపంలో కల్యాణి నది కూడా ఎడమ వైపు నుంచి వచ్చి సంగమిస్తుంది.

ఈ మూడు నదులు కలిసే ప్రాంతాన్ని ‘త్రివేణి సంగమం’గా పిలుస్తారు. హిందూ సంప్రదాయంలో నదుల సంగమాలకు ప్రత్యేక పవిత్రత ఉంది. అందువల్ల ఈ ప్రాంతం భక్తులకు ఆధ్యాత్మిక ప్రాధాన్యం కలిగిన ప్రదేశంగా గుర్తింపు పొందింది. తిరుపతి రూరల్ ప్రాంతం సమీపంలో నక్కలేరు వాగు కూడా వర్షాకాలంలో స్వర్ణముఖి నదీ వ్యవస్థలో కలుస్తుంది.

నది ప్రవాహం గువ్వలి ప్రాంతానికి చేరుకున్నప్పుడు రెండు పాయలుగా విడిపోతుంది. అక్కడి సోమేశ్వరస్వామి ఆలయ పరిసరాల నుంచి వేర్వేరు మార్గాల్లో ప్రవహించే ఈ పాయలు గోవిందపల్లి వద్ద మళ్లీ కలుస్తాయి. ఆ తర్వాత స్వర్ణముఖి తన ప్రయాణాన్ని కొనసాగిస్తూ తీరప్రాంతంలోని పట్టపుపాలెం వద్ద బంగాళాఖాతంలో కలుస్తుంది. ఈ తీరప్రాంత గ్రామం మత్స్యకారుల జీవనానికి కూడా ప్రసిద్ధి చెందింది.

చంద్రగిరి కోటతో స్వర్ణముఖి చారిత్రక అనుబంధం

స్వర్ణముఖి నది పరిసరాలు కేవలం ఆధ్యాత్మిక ప్రాంతాలకే పరిమితం కావు. దక్షిణ భారత చరిత్రలో కీలక పాత్ర పోషించిన చంద్రగిరి కోట కూడా ఈ ప్రాంత చారిత్రక ప్రాధాన్యాన్ని చాటిచెబుతుంది. త్రివేణి సంగమ ప్రాంతానికి సమీపంలో ఉన్న ఈ కోటను క్రీ.శ. 1000 ప్రాంతంలో ఇమ్మడి నరసింహ యాదవరాయలు నిర్మించినట్లు చారిత్రక కథనాలు పేర్కొంటాయి.

తరువాతి కాలంలో చంద్రగిరి విజయనగర సామ్రాజ్యానికి నాలుగో, చివరి రాజధానిగా వ్యవహరించింది. విజయనగర పాలన, దక్షిణ భారత రాజకీయ పరిణామాలు, అప్పటి వాణిజ్య సంబంధాలకు ఈ ప్రాంతం సాక్ష్యంగా నిలిచింది.

చంద్రగిరి కోటకు సంబంధించిన మరో ముఖ్యమైన చారిత్రక అంశం మద్రాస్ నగర ఆవిర్భావంతో ముడిపడి ఉంది. 1639లో విజయనగర పాలక వర్గానికి చెందిన దామర్ల చెన్నప్ప నాయుడు, బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ ప్రతినిధి ఫ్రాన్సిస్ డేకు మద్రాస్ ప్రాంతంలో స్థావరం ఏర్పాటు చేసుకునేందుకు భూమిని లీజుకు ఇచ్చే ఒప్పందానికి సంబంధించిన చారిత్రక కథనాలు ఉన్నాయి. ఈ పరిణామం తరువాత ఫోర్ట్ సెయింట్ జార్జ్ నిర్మాణానికి మార్గం ఏర్పడింది. అందువల్ల స్వర్ణముఖి పరిసర ప్రాంతాలు స్థానిక చరిత్రతో పాటు ఆధునిక చెన్నై నగర ఆవిర్భావ చరిత్రతోనూ సంబంధం కలిగి ఉన్నాయి.

తిరుపతికి నీటిని అందిస్తున్న కల్యాణి డ్యామ్

స్వర్ణముఖి నదీ వ్యవస్థలో కల్యాణి నదికి కూడా కీలక స్థానం ఉంది. తిరుపతి జిల్లాలోని రంగంపేట అటవీ ప్రాంతంలో కల్యాణి నదిపై 1972 నుంచి 1977 మధ్య కాలంలో కల్యాణి డ్యామ్ నిర్మించారు. ఈ డ్యామ్ నుంచి లభించే నీరు తిరుపతి, తిరుమల ప్రాంతాల తాగునీటి అవసరాలను తీర్చడంలో ముఖ్యమైన పాత్ర పోషిస్తోంది.

తిరుపతి, తిరుమలకు దేశం నలుమూలల నుంచి భక్తులు తరలివస్తుంటారు. జనాభా, యాత్రికుల సంఖ్య పెరుగుతున్న నేపథ్యంలో నీటి నిల్వలు, వాటి నిర్వహణ ప్రాధాన్యం మరింత పెరిగింది. ఈ నేపథ్యంలో కల్యాణి డ్యామ్ వంటి నీటి వనరులు పట్టణ జీవనానికి, యాత్రికుల అవసరాలకు ఆధారంగా నిలుస్తున్నాయి.

సాగునీటికి స్వర్ణముఖి ఆనకట్ట, వైఎస్సార్ బ్యారేజ్

స్వర్ణముఖి నది వ్యవసాయ రంగానికి కూడా ఉపయోగపడుతోంది. 1956లో నిర్మించిన స్వర్ణముఖి ఆనకట్ట (అనికట్) నుంచి చెంబేడు కాలువకు నీటిని మళ్లిస్తారు. ఈ కాలువ ద్వారా తిరుపతి, నెల్లూరు జిల్లాల్లోని 10 వేల ఎకరాలకు పైగా భూములకు సాగునీరు అందుతున్నట్లు సమాచారం.

నదీ దిగువ ప్రాంతంలో వక్కాడు వద్ద డాక్టర్ వైఎస్సార్ స్వర్ణముఖి బ్యారేజ్ నిర్మించారు. 2005 నుంచి 2008 మధ్య ఈ నిర్మాణ పనులు జరిగాయి. ఈ బ్యారేజ్ ద్వారా 12 గ్రామాల్లో సుమారు 11,500 ఎకరాల వ్యవసాయ భూములకు నీటిపారుదల సౌకర్యం కలుగుతోంది.

వ్యవసాయానికి నీరు అందించడమే కాకుండా, వర్షాకాలంలో వచ్చే నీటిని సమర్థంగా వినియోగించుకోవడం, స్థానిక నీటి వనరులను కాపాడుకోవడం వంటి అంశాల్లో ఈ నిర్మాణాలు ప్రాధాన్యం కలిగి ఉన్నాయి. అయితే నీటి లభ్యత వర్షపాతం, నిల్వలు, కాలువల నిర్వహణ వంటి అంశాలపై ఆధారపడి ఉంటుంది.

స్వర్ణముఖి ఒడ్డున తిరుపతి అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం

తిరుపతి అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం కూడా స్వర్ణముఖి నది పరిసర ప్రాంతంలోనే ఉంది. రేణిగుంట వద్ద నదీ తీరానికి సమీపంగా ఉన్న ఈ విమానాశ్రయం తిరుపతి, తిరుమలతో పాటు చుట్టుపక్కల ప్రాంతాలకు విమాన ప్రయాణ సౌకర్యాన్ని అందిస్తోంది.

విమానాశ్రయంలోని ‘గరుడ టెర్మినల్’ పక్షి ఆకృతిని గుర్తుచేసే నిర్మాణ రూపకల్పనతో ప్రత్యేకతను సంతరించుకుంది. ఆధ్యాత్మిక పర్యాటకం, వ్యాపారం, ప్రాంతీయ రవాణా పరంగా తిరుపతికి ఈ విమానాశ్రయం ఎంతో ఉపయోగపడుతోంది. నది, విమానాశ్రయం, ఆలయాలు, చారిత్రక కట్టడాలు ఒకే ప్రాంతంలో ఉండటం తిరుపతి భౌగోళిక ప్రత్యేకతను తెలియజేస్తుంది.

వరదల తర్వాత స్వర్ణముఖి నది పరిరక్షణ చర్యలు

నదుల పరిరక్షణ, వరదల నియంత్రణ ప్రస్తుతం అత్యంత కీలకమైన అంశాలుగా మారాయి. 2021 నవంబర్‌లో వచ్చిన తీవ్రమైన వరదల తర్వాత స్వర్ణముఖి నదీ పరివాహక ప్రాంతంలో ఆక్రమణల సమస్యపై దృష్టి పెరిగింది. ఈ నేపథ్యంలో తిరుపతి పట్టణాభివృద్ధి సంస్థ (TUDA), నీటిపారుదల శాఖ కలిసి ‘స్వర్ణముఖి వాటర్ బాడీ యాక్షన్ ఫర్ రివర్ అండ్ నాలా అవేర్‌నెస్’ (SWAB) పేరుతో ప్రత్యేక కార్యాచరణ బృందాన్ని ఏర్పాటు చేసినట్లు వివరాలు పేర్కొంటున్నాయి.

నదీ గర్భంలో ఉన్న అక్రమ ఆక్రమణలను తొలగించడం, నదికి ఇరువైపులా 50 మీటర్ల బఫర్ జోన్‌ను పరిరక్షించడం ఈ కార్యక్రమంలోని ప్రధాన లక్ష్యాలుగా చెప్పబడ్డాయి. నదీ ప్రవాహానికి ఆటంకాలు ఏర్పడకుండా చూడటం, వరదల సమయంలో నీరు సజావుగా వెళ్లేందుకు మార్గం కల్పించడం, వాగులు–కాలువల సహజ ప్రవాహాన్ని కాపాడటం ఇటువంటి చర్యల ఉద్దేశం.

నదీ పరిరక్షణ అనేది కేవలం ప్రభుత్వ శాఖల బాధ్యత మాత్రమే కాదు. నదీ పరివాహక ప్రాంతాల్లో నిర్మాణాల విషయంలో నిబంధనలు పాటించడం, చెత్తను నదిలో వేయకుండా చూడటం, సహజ నీటి మార్గాలను కాపాడటం ప్రజల భాగస్వామ్యంతోనే సాధ్యమవుతుంది.

స్వర్ణముఖి ఉత్తరవాహినిగా ప్రవహించే పవిత్ర ప్రాంతం

హిందూ సంప్రదాయంలో సాధారణ ప్రవాహ దిశకు భిన్నంగా ఉత్తరం వైపు ప్రవహించే నదులను ‘ఉత్తరవాహినులు’గా పిలుస్తారు. ఇలాంటి ప్రాంతాలకు ప్రత్యేక ఆధ్యాత్మిక ప్రాధాన్యం ఉందని భక్తులు విశ్వసిస్తారు. తొండవాడ సమీపంలో స్వర్ణముఖి ఉత్తరవాహినిగా ప్రవహించే ప్రాంతం ఈ విశ్వాసంతో ప్రసిద్ధి చెందింది.

ఈ ప్రాంతంలోనే పంచలింగ క్షేత్రాలుగా పేరుగాంచిన ఐదు శివాలయాలు ఉన్నాయి. అగస్త్యేశ్వరస్వామి, పరాశరేశ్వరుడు, మూలస్థానేశ్వరుడు, పరశురామేశ్వరుడు, శ్రీకాళహస్తీశ్వరుడు కొలువైన ఈ ఆలయాలు స్వర్ణముఖి నదీ తీరంలోని ఆధ్యాత్మిక వారసత్వాన్ని ప్రతిబింబిస్తున్నాయి.

1. అగస్త్యేశ్వరస్వామి ఆలయం – ముక్కోటి క్షేత్రం

తొండవాడలో స్వర్ణముఖి, భీమా, కల్యాణి నదులు కలిసే త్రివేణి సంగమం వద్ద అగస్త్యేశ్వరస్వామి ఆలయం ఉంది. దీనిని ముక్కోటి ఆలయంగా కూడా పిలుస్తారు. అగస్త్య మహర్షి ఈ ప్రాంతంలో తపస్సు చేసి శివుడిని ఆరాధించారని స్థానిక పురాణగాథలు చెబుతాయి.

నదుల సంగమం, ఉత్తరవాహిని ప్రవాహం, శివాలయం ఒకే ప్రాంతంలో ఉండటం వల్ల ఈ క్షేత్రానికి భక్తుల దృష్టిలో ప్రత్యేక స్థానం ఉంది. పండుగలు, పర్వదినాల సమయంలో భక్తులు ఈ ప్రాంతాన్ని సందర్శిస్తుంటారు.

2. పరాశరేశ్వర ఆలయం – చోళుల కాలం నాటి వారసత్వం

యోగి మల్లవరం ప్రాంతంలో ఉన్న పరాశరేశ్వర ఆలయం పురాతన శివాలయాల్లో ఒకటిగా గుర్తింపు పొందింది. సుమారు వెయ్యేళ్ల చరిత్ర కలిగిన ఈ ఆలయం చోళుల కాలానికి చెందినదిగా పేర్కొంటారు. రాజరాజ చోళుడు ఈ ఆలయాన్ని నిర్మించినట్లు స్థానిక చారిత్రక కథనాలు చెబుతున్నాయి.

పరాశర మహర్షి ఇక్కడ తపస్సు చేసి శివుడిని ఆరాధించారని పురాణ విశ్వాసం. పురాతన ఆలయ నిర్మాణ శైలి, శైవ సంప్రదాయం, స్థానిక చరిత్ర కలగలిసిన ఈ క్షేత్రం స్వర్ణముఖి పరిసర ప్రాంతాల సాంస్కృతిక వారసత్వాన్ని తెలియజేస్తుంది.

3. మూలస్థానేశ్వరస్వామి ఆలయం – స్వయంభూ లింగం

గాజులమండ్యం ప్రాంతంలోని మూలస్థానేశ్వరస్వామి ఆలయం మరో ప్రముఖ శైవ క్షేత్రం. ఇక్కడి శివలింగం స్వయంభూగా వెలిసిందని భక్తులు విశ్వసిస్తారు. ఒక మూగ రైతుకు ఈ లింగం కనిపించిందనే స్థానిక కథనం కూడా ప్రచారంలో ఉంది.

పురాతన కాలం నుంచి ఈ ప్రాంత ప్రజలకు ఆలయం ఆధ్యాత్మిక కేంద్రంగా నిలుస్తోంది. ఇటువంటి ఆలయాల చరిత్రలో స్థానిక ప్రజల విశ్వాసాలు, మౌఖిక కథనాలు ముఖ్యమైన భాగంగా ఉంటాయి.

4. గుడిమల్లం పరశురామేశ్వర ఆలయం – ప్రాచీన శివలింగానికి నిలయం

తిరుపతి సమీపంలోని గుడిమల్లం పరశురామేశ్వర ఆలయం భారతదేశ ప్రాచీన శైవ వారసత్వంలో ప్రత్యేక స్థానం కలిగి ఉంది. ఇక్కడి శివలింగాన్ని పురావస్తు పరిశోధకులు ప్రపంచంలోనే అత్యంత పురాతనంగా ఇప్పటికీ పూజలు అందుకుంటున్న శివలింగాల్లో ఒకటిగా గుర్తించినట్లు పేర్కొంటారు. దీని కాలాన్ని క్రీ.పూ. మూడో నుంచి రెండో శతాబ్దాల మధ్యగా అంచనా వేస్తారు.

ఈ ఆలయం శిల్పకళ, పురాతన నిర్మాణ లక్షణాలు, శైవ ఆరాధన చరిత్ర పరంగా పరిశోధకుల ఆసక్తిని ఆకర్షించింది. 1973లో దీనిని జాతీయ ప్రాముఖ్యత కలిగిన పురాతన కట్టడంగా ప్రకటించినట్లు వివరాలు పేర్కొంటున్నాయి. గుడిమల్లం ఆలయం ప్రాచీన భారతీయ మత సంప్రదాయాలు, శిల్పకళా పరిణామాన్ని అధ్యయనం చేయడానికి కూడా ముఖ్యమైన స్థలంగా భావిస్తారు.

5. శ్రీకాళహస్తీశ్వర ఆలయం – దక్షిణ కాశీగా ప్రసిద్ధి

స్వర్ణముఖి నదితో అత్యంత సన్నిహిత సంబంధం కలిగిన క్షేత్రాల్లో శ్రీకాళహస్తి ఒకటి. ఇక్కడి శ్రీకాళహస్తీశ్వర ఆలయం పంచభూత లింగాల్లో వాయు లింగ క్షేత్రంగా ప్రసిద్ధి చెందింది. ‘దక్షిణ కాశీ’గా కూడా ఈ క్షేత్రాన్ని భక్తులు పిలుస్తారు.

శ్రీ, కాల, హస్తి అనే మూడు జీవులు శివలింగాన్ని భక్తితో ఆరాధించి మోక్షం పొందినట్లు పురాణగాథ చెబుతుంది. ఈ కథలో సాలీడు, పాము, ఏనుగు భక్తికి ప్రతీకలుగా నిలుస్తాయి. వాటి పేర్లతోనే ‘శ్రీకాళహస్తి’ అనే పేరు ఏర్పడిందని సంప్రదాయంగా వివరిస్తారు.

శ్రీకాళహస్తి ఆలయం చుట్టూ స్వర్ణముఖి నది ప్రవహించడం ఈ క్షేత్ర ఆధ్యాత్మిక గుర్తింపులో ముఖ్యమైన అంశం. ఆలయ చరిత్ర, పురాణ విశ్వాసాలు, నదీ ప్రవాహం కలిసిన ఈ ప్రాంతం ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని ప్రముఖ పుణ్యక్షేత్రాల్లో ఒకటిగా నిలిచింది.

ప్రకృతి, చరిత్ర, భక్తి కలిపిన స్వర్ణముఖి

స్వర్ణముఖి నది ఒక నీటి ప్రవాహం మాత్రమే కాదు. తిరుపతి ప్రాంత ప్రజల జీవన విధానం, వ్యవసాయం, తాగునీటి అవసరాలు, పురాతన ఆలయాలు, విజయనగర చరిత్ర, స్థానిక సాహిత్యం వంటి అనేక అంశాలతో ముడిపడిన సహజ వారసత్వం. చంద్రగిరి కొండల్లో పుట్టి, భీమా–కల్యాణి నదులతో సంగమించి, పంచలింగ క్షేత్రాల సమీపంలో ప్రవహిస్తూ, చివరకు బంగాళాఖాతంలో కలిసే ఈ నది ప్రాంతీయ చరిత్రకు సజీవ సాక్ష్యంగా నిలుస్తోంది.

నదీ పరీవాహక ప్రాంతాలను ఆక్రమణల నుంచి కాపాడటం, నీటి వనరులను బాధ్యతాయుతంగా వినియోగించడం, పురాతన ఆలయాలను సంరక్షించడం, చారిత్రక కథనాలను ఆధారాలతో నమోదు చేయడం అవసరం. ప్రకృతి పరిరక్షణతో పాటు సాంస్కృతిక వారసత్వాన్ని కాపాడినప్పుడే స్వర్ణముఖి వంటి నదుల ప్రత్యేకతను భవిష్యత్ తరాలకు అందించగలం.