ఉద్యోగులకు 2,600 కార్లు, 400 ఫ్లాట్లు.. కార్మికుల సంక్షేమంలో ప్రత్యేక గుర్తింపు పొందిన వజ్రాల సంస్థ!

కరవు నుంచి కోట్ల వ్యాపార సామ్రాజ్యం వరకు.. సొంత ఊరిని పచ్చగా మార్చిన ‘లేక్ మ్యాన్ ఆఫ్ ఇండియా’ సావ్జీ డోలకియా స్ఫూర్తిదాయక ప్రయాణం..

ఆకలితో ఏడ్చిన బాలుడి నుంచి 107 దేశాలకు వజ్రాలు ఎగుమతి చేసే స్థాయికి.. సావ్జీ డోలకియా కథ..

ఒకప్పుడు కరవుతో అల్లాడిన గ్రామం.. తాగడానికి నీళ్లు లేక, తినడానికి తిండి దొరక్క ప్రజలు ఊరొదిలి వెళ్లిపోయిన పరిస్థితి. పశువులు ఆకలితో ప్రాణాలు కోల్పోతుంటే, మనుషులు బతుకుదెరువు కోసం వలసబాట పట్టారు. అలాంటి సమయంలో 13 ఏళ్ల ఓ బాలుడిని అతని తల్లిదండ్రులు కేవలం రూ.12 చేతిలో పెట్టి సూరత్‌కు పంపించారు. వజ్రాలు సానబెట్టే పనిలో చేరిన ఆ బాలుడు.. ఆకలి, అవమానాలు, కష్టాలను ఎదుర్కొంటూ జీవితంలో ఉన్నత స్థాయికి ఎదిగాడు. అంతటితో ఆగకుండా తనను కన్న ఊరిని కరవు కోరల నుంచి బయటపడేసి, పచ్చని గ్రామంగా మార్చాడు. ఆయనే ప్రముఖ వజ్రాల వ్యాపారవేత్త, హరికృష్ణ ఎక్స్‌పోర్ట్స్ వ్యవస్థాపకుడు సావ్జీ డోలకియా. పర్యావరణ పరిరక్షణ, జలవనరుల అభివృద్ధికి ఆయన చేసిన కృషికి గుర్తింపుగా భారత ప్రభుత్వం పద్మశ్రీ పురస్కారంతో గౌరవించింది. ఆయన జీవితం కేవలం ఒక వ్యాపారవేత్త విజయగాథ మాత్రమే కాదు.. కష్టాల నుంచి నేర్చుకున్న పాఠాలతో సమాజానికి తిరిగి ఇవ్వగలిగిన గొప్ప మనసుకు నిదర్శనం.

13 ఏళ్ల వయసులోనే వలస బాట

గుజరాత్‌లోని సౌరాష్ట్ర ప్రాంతంలో ఉన్న దుధలా గ్రామం ఒకప్పుడు తీవ్ర కరవుతో అల్లాడిపోయేది. తాగునీరు, సాగునీరు లేక ప్రజలు తీవ్ర ఇబ్బందులు ఎదుర్కొనేవారు. పశువులకు మేత దొరక్క అవి ప్రాణాలు కోల్పోయేవి. కుటుంబాలు బతుకుదెరువు కోసం గ్రామాన్ని వదిలి వలస వెళ్లేవి. అలాంటి పరిస్థితుల్లో తన కుటుంబంలో కనీసం ఒక్కరైనా బతికి బట్టకట్టాలనే ఆశతో సావ్జీ డోలకియా తల్లిదండ్రులు అతడిని సూరత్‌కు పంపించారు. అప్పుడు అతని వయసు కేవలం 13 ఏళ్లు. చేతిలో పెట్టింది రూ.12 మాత్రమే.

సూరత్‌లో వజ్రాలు సానబెట్టే కార్మికుడిగా జీవితాన్ని ప్రారంభించిన సావ్జీకి మొదట్లో ప్రతి రోజూ ఓ పోరాటమే. వచ్చిన జీతం తిండి, ఇతర అవసరాలకు సరిపోయేది కాదు. ఆకలిని తట్టుకోలేక ఎన్నోసార్లు ఏడ్చిన సందర్భాలూ ఉన్నాయి. ఇంటికి తిరిగి వెళ్లిపోవాలని అనుకున్నప్పుడల్లా అతని బాబాయి, పిన్ని ధైర్యం చెప్పేవారు. తమకు ఉన్నంతలో ఆహారం పెట్టి, అక్కడే ఉండి కష్టపడాలని ప్రోత్సహించారు. అలా తనకు వచ్చే రూ.160 నెల జీతంలో రూ.40 దాచుకునేవాడు. చిన్న వయసులోనే పొదుపు, కష్టపడే తత్వం, పట్టుదల అతని జీవితంలో భాగమయ్యాయి.

చిన్న వ్యాపారం నుంచి అంతర్జాతీయ స్థాయికి

దాదాపు పదేళ్ల పాటు పనిచేసి కొంత డబ్బు కూడబెట్టిన తర్వాత సావ్జీ చిన్న స్థాయిలో వజ్రాల వ్యాపారాన్ని ప్రారంభించాడు. అయితే మొదటి ప్రయత్నంలోనే అతనికి చేదు అనుభవం ఎదురైంది. నమ్మినవారే మోసం చేయడంతో వ్యాపారంలో డబ్బు నష్టపోయాడు. ఆ సమయంలో డబ్బు పోవడం కంటే నమ్మకం కోల్పోవడమే పెద్ద నష్టమని తెలుసుకున్నాడు. ఆ అనుభవం నుంచి పాఠాలు నేర్చుకుని మరింత జాగ్రత్తగా వ్యాపారంలో ముందుకు సాగాడు.

తన సోదరులు, చిన్నతనంలో తనకు అండగా నిలిచిన బాబాయి కుటుంబ సభ్యులతో కలిసి హరికృష్ణ ఎక్స్‌పోర్ట్స్ సంస్థను స్థాపించాడు. వజ్రాల తయారీ, నాణ్యత, ఎగుమతుల విషయంలో కొత్త పద్ధతులను అనుసరిస్తూ సంస్థను క్రమంగా విస్తరించాడు. ప్రస్తుతం ఈ సంస్థ 107 దేశాలకు వజ్రాలను ఎగుమతి చేసే స్థాయికి ఎదిగింది. సావ్జీ పెద్దగా చదువుకోకపోయినా, వజ్రాల పరిశ్రమలో వస్తున్న ఆధునిక మార్పులను అందిపుచ్చుకున్నాడు. ల్యాబ్‌లోనే కృత్రిమ వజ్రాల తయారీ వంటి సాంకేతిక పరిణామాలపై దృష్టి పెట్టి సంస్థను దేశంలోని ప్రముఖ వజ్రాల సంస్థల్లో ఒకటిగా తీర్చిదిద్దాడు. ఆయన వ్యాపార ప్రయాణం విలువ వేల కోట్ల రూపాయలకు చేరిందని కథనాలు పేర్కొంటున్నాయి.

వారసులకు వ్యాపారం అప్పగించే ముందు కఠినమైన పరీక్ష

సావ్జీ డోలకియా తన వ్యాపార సామ్రాజ్యాన్ని నిర్మించడంలో ఎంత కష్టపడ్డాడో, తన తర్వాతి తరం కూడా జీవిత విలువలను అంతే బాగా అర్థం చేసుకోవాలని కోరుకుంటాడు. అందుకే కుటుంబంలోని వారసులకు సంస్థలో కీలక బాధ్యతలు అప్పగించే ముందు ఒక ప్రత్యేకమైన పరీక్ష పెడతాడు. దీనినే ‘ది డోలకియా వే’ అని పిలుస్తారు.

ఈ పరీక్షలో భాగంగా కుటుంబ నేపథ్యాన్ని పూర్తిగా పక్కన పెట్టి, సాధారణ యువకుల్లా ఉద్యోగం వెతుక్కోవాలి. తండ్రి పేరు చెప్పకూడదు. ఫోన్ ఉపయోగించకూడదు. ముఖ్యంగా హిందీ ఎక్కువగా మాట్లాడని దక్షిణ భారత రాష్ట్రాల్లోనే పని వెతుక్కోవాలి. ఏ ఉద్యోగంలోనూ వారం రోజులకు మించి ఉండకూడదు. చిన్నచిన్న పనులు చేసుకుంటూ సొంతంగా డబ్బు సంపాదించాలి. ఈ అనుభవం ద్వారా డబ్బు విలువ, శ్రమ గౌరవం, ఇతరుల సహాయం ప్రాముఖ్యత తెలుసుకోవాలన్నది ఈ పరీక్ష వెనుక ఉద్దేశం.

ఈ పరీక్షలో సావ్జీ కుమారులు మాత్రమే కాకుండా, ఆయన సోదరుల పిల్లలు కూడా పాల్గొన్నారు. హార్వర్డ్ బిజినెస్ స్కూల్‌లో వెంచర్ క్యాపిటల్ కోర్సులో పీజీ చేసిన ద్రవ్య, న్యూయార్క్‌లో బీబీఏ చదివిన హితార్థ్ కూడా సాధారణ యువకుల్లా ఉద్యోగాలు వెతుక్కుంటూ కష్టపడ్డారు.

ద్రవ్య కొచ్చికి వెళ్లి తనకు తాను అనాథనని చెప్పుకుంటూ ఉద్యోగం కోసం తిరిగాడు. వచ్చీరాని మలయాళంలో మాట్లాడుతూ కనిపించిన ప్రతి ఒక్కరినీ పని అడిగాడు. హిందీ, ఇంగ్లిష్ సరిగా అర్థం చేసుకోలేని కొందరితోనూ ఇబ్బందులు ఎదురయ్యాయి. దాదాపు 60 మందికి పైగా పని లేదని చెప్పిన తర్వాత ఓ హోటల్ యజమాని అతని పరిస్థితిని చూసి ఉద్యోగం ఇచ్చాడు. వారం రోజులకు మరో అవకాశం రావడంతో మెక్డొనాల్డ్స్‌లో పనిచేయడం ప్రారంభించాడు. అక్కడి సిబ్బందితో పరిచయాలు పెంచుకుని ఉండటానికి చిన్నచోటు వెతుక్కున్నాడు. నెల రోజుల్లో నాలుగు ఉద్యోగాలు మారుతూ, దొరికిన పని చేస్తూ రూ.4,000 సంపాదించాడు.

మరోవైపు హితార్థ్ సికింద్రాబాద్‌లోని ఓ బాయ్స్ హాస్టల్‌లో ఉంటూ మెక్డొనాల్డ్స్‌లో సర్వర్‌గా పనిచేశాడు. కొంతకాలం డెలివరీ బాయ్‌గా కూడా పని చేశాడు. బరువులు మోస్తూ, చిన్నచిన్న పనులు చేస్తూ జీవనం సాగించాడు. తెలుగు భాష తెలియక కొన్ని ఇబ్బందులు ఎదురైనా వెనక్కి తగ్గలేదు. నెల రోజుల కష్టంతో రూ.5,000 సంపాదించాడు. ఉన్నత విద్య చదివిన యువకులైనా, సాధారణ ఉద్యోగుల మాదిరిగా కష్టపడాల్సి వచ్చింది. ఈ అనుభవమే వారి జీవితంలో శ్రమ విలువను అర్థం చేసుకునే పాఠంగా మారింది.

ఈ పరీక్షలో విజయం సాధించిన తర్వాత సావ్జీ స్వయంగా తన పిల్లలు పనిచేసిన హోటళ్లు, సంస్థలకు వెళ్లి అక్కడి యజమానులకు కృతజ్ఞతలు చెబుతాడు. పిల్లలకు పని ఇచ్చినందుకు వారికి ధన్యవాదాలు తెలియజేస్తాడు. తన పిల్లలు ఎంత సంపద మధ్య పెరిగినా, కష్టపడి సంపాదించే వ్యక్తుల బాధను అర్థం చేసుకోవాలన్నదే ఆయన ఆలోచన. కోట్ల రూపాయల ఆస్తిని వారసత్వంగా ఇవ్వవచ్చు కానీ, అనుభవాన్ని, జ్ఞానాన్ని మాత్రం ఎవరికి వారే సంపాదించుకోవాలని సావ్జీ నమ్ముతాడు.

ఉద్యోగుల సంక్షేమానికి ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం

తన జీవితంలో ఆకలి బాధలు అనుభవించిన సావ్జీ, తన సంస్థలో పనిచేసే కార్మికులు అలాంటి పరిస్థితులను ఎదుర్కోకూడదని నిర్ణయించుకున్నాడు. ఉద్యోగులు సంతోషంగా ఉంటేనే సంస్థ ఎదుగుతుందని బలంగా నమ్మాడు. అందుకే హరికృష్ణ ఎక్స్‌పోర్ట్స్‌లో ఉద్యోగుల సంక్షేమానికి ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం ఇచ్చాడు.

తన ఫామ్‌హౌస్‌లో పండించే సేంద్రియ కూరగాయలతో ఉద్యోగులకు భోజనం అందించేందుకు మెగా కిచెన్‌ను ఏర్పాటు చేశాడు. గత రెండు దశాబ్దాలుగా రోజుకు సుమారు 10 వేల మందికి ఉచిత భోజనం అందిస్తున్నట్లు సమాచారం. ఉద్యోగుల ఆహారం, ఆరోగ్యం, కుటుంబ అవసరాలు, ఆర్థిక భద్రత వంటి అంశాలపై సంస్థ ప్రత్యేక శ్రద్ధ తీసుకుంటోంది.

ఉద్యోగుల కష్టానికి తగిన గుర్తింపు ఇవ్వాలనే ఉద్దేశంతో దీపావళి సందర్భంగా విలువైన బహుమతులు అందించే సంప్రదాయాన్ని కూడా ప్రారంభించాడు. సంస్థ కోసం అంకితభావంతో పనిచేసిన సీనియర్ ఉద్యోగులకు మారుతీ, ఫియట్, మెర్సిడెస్ బెంజ్, బీఎండబ్ల్యూ వంటి కార్లను బహుమతిగా అందించాడు. అయితే బహుమతుల విషయంలో మొదటి ప్రాధాన్యం ఇంటికే. ఇప్పటికే ఇల్లు లేని ఉద్యోగులకు ఇల్లు అందించే ప్రయత్నం చేస్తారు. ఇల్లు ఉన్నవారికి కార్లు, ఇల్లు, కారు రెండూ ఉన్నవారికి వజ్రాల ఆభరణాలు అందిస్తారు. ఆర్థిక భద్రత కోరుకునే ఉద్యోగులకు ఫిక్స్‌డ్ డిపాజిట్లు, బంగారం రూపంలోనూ ప్రోత్సాహకాలు ఇస్తారు.

ఇప్పటివరకు ఉద్యోగులకు సుమారు 2,600 కార్లు, 400 ఫ్లాట్లు బహుమతిగా అందించినట్లు కథనాలు చెబుతున్నాయి. ప్రతిభ కనబరిచిన కార్మికుల కుటుంబాలను తన హెలికాప్టర్‌లో ఏటా విహారయాత్రలకు తీసుకెళ్లడం, విదేశీ పర్యటనలకు అవకాశం కల్పించడం వంటి కార్యక్రమాలూ కొనసాగుతున్నాయి. ఉద్యోగుల తల్లిదండ్రుల కోసం ప్రతి ఏడాది హరిద్వార్ యాత్రను కూడా ఏర్పాటు చేస్తున్నారు. ఒక సంస్థలో పనిచేసే వ్యక్తి మాత్రమే కాకుండా, అతని కుటుంబం కూడా గౌరవంగా, సంతోషంగా జీవించాలన్నది సావ్జీ ఆలోచన.

కరవు నుంచి గ్రామాన్ని కాపాడాలనే సంకల్పం

వ్యాపారంలో ఉన్నత స్థాయికి చేరుకున్నా సావ్జీ తన చిన్ననాటి గ్రామాన్ని మరిచిపోలేదు. ఒకప్పుడు కరవు కారణంగా తాను ఊరు వదిలి వెళ్లాల్సి వచ్చిన బాధ అతని మనసులో ఎప్పుడూ ఉండేది. తనకు ఎదురైన పరిస్థితి మరెవరికీ రాకూడదని భావించాడు. అందుకే సొంత ప్రాంతంలో నీటి సమస్యకు శాశ్వత పరిష్కారం చూపాలని నిర్ణయించుకున్నాడు.

ఈ లక్ష్యంతో డోలకియా ఫౌండేషన్‌ను స్థాపించి గుజరాత్‌లోని అమ్రేలీ, సౌరాష్ట్ర ప్రాంతాల్లో నీటి సంరక్షణ కార్యక్రమాలు చేపట్టాడు. వందలాది గ్రామాలకు ఉపయోగపడేలా చెరువులు, చెక్‌డ్యామ్‌ల నిర్మాణం, పునరుద్ధరణ పనులు చేపట్టాడు. ఇప్పటివరకు 200 చెరువులు, 200 చెక్‌డ్యామ్‌ల నిర్మాణంలో ఫౌండేషన్ కీలక పాత్ర పోషించింది. భారతమాతా సరోవర్, గుజరాత్ గౌరవ్ సరోవర్ వంటి జలాశయాలు సుమారు 70 కోట్ల లీటర్ల వర్షపు నీటిని నిల్వ చేసే సామర్థ్యాన్ని కలిగి ఉన్నాయని సమాచారం.

ఒకప్పుడు 700 అడుగుల లోతు వరకు బోర్లు తవ్వినా నీరు దొరకని ప్రాంతాల్లో, ఈ నీటి సంరక్షణ పనుల తర్వాత సుమారు 30 అడుగులకే భూగర్భ జలాలు అందుబాటులోకి వచ్చాయని చెబుతున్నారు. నీటి నిల్వలు పెరగడంతో వ్యవసాయానికి అవసరమైన నీరు అందుబాటులోకి వచ్చింది. చెరువులు, చెక్‌డ్యామ్‌లు కేవలం నీటిని నిల్వ చేసే నిర్మాణాలుగా కాకుండా, గ్రామీణ జీవన విధానాన్ని మార్చే వనరులుగా మారాయి.

గాగడియా నదికి పునర్జీవం

సావ్జీ చేపట్టిన నీటి సంరక్షణ కార్యక్రమాల్లో గాగడియా నది పునరుద్ధరణ ప్రత్యేకంగా చెప్పుకోవాలి. చిన్నతనంలో తన గ్రామ పరిసరాల్లో ప్రవహించిన ఈ నది క్రమంగా ఎండిపోయింది. దాన్ని తిరిగి జీవంతో నింపాలనే లక్ష్యంతో సుమారు ఏడేళ్ల పాటు ప్రయత్నాలు కొనసాగించాడు. నదిలో పేరుకుపోయిన పూడికను తొలగించి, వర్షపు నీరు నిల్వ ఉండేలా చర్యలు చేపట్టారు.

ఈ పనుల ఫలితంగా గాగడియా నదిలో వర్షపు నీటి నిల్వ సామర్థ్యం గణనీయంగా పెరిగిందని, సుమారు 1,500 కోట్ల లీటర్ల నీటిని ఒడిసిపట్టే స్థాయికి చేరుకుందని కథనాలు పేర్కొంటున్నాయి. దీని ప్రభావం చుట్టుపక్కల ఉన్న దాదాపు 100 గ్రామాలపై పడింది. సుమారు రెండున్నర లక్షల మంది రైతులకు ప్రయోజనం కలిగింది. నీటి లభ్యత పెరగడంతో రైతులు ఏడాదికి మూడు పంటలు పండించే పరిస్థితి ఏర్పడింది. ఒకప్పుడు ఎండిపోయిన నేలలు ఇప్పుడు పచ్చని పంటలతో కళకళలాడుతున్నాయి.

వంద శాతం సౌరశక్తితో దుధలా గ్రామం

ఒకప్పుడు కరవుతో అల్లాడిన దుధలా గ్రామం ఇప్పుడు అభివృద్ధికి, పర్యావరణ పరిరక్షణకు ఉదాహరణగా నిలుస్తోంది. గ్రామంలో సంప్రదాయ విద్యుత్ వినియోగాన్ని తగ్గించి, వంద శాతం సౌరశక్తిపై ఆధారపడే విధంగా చర్యలు చేపట్టారు. గ్రామ పరిసరాల్లో పెద్ద ఎత్తున మామిడి చెట్లను పెంచడంతో పచ్చదనం విస్తరించింది. భారత జవాన్ల గౌరవార్థం నిర్మించిన భారతమాతా సరోవర్ కూడా ఈ ప్రాంతానికి ప్రత్యేక గుర్తింపును తీసుకొచ్చింది.

గ్రామంలో చోటుచేసుకున్న మార్పులను చూసేందుకు చుట్టుపక్కల ప్రాంతాల ప్రజలు వారాంతాల్లో వస్తుంటారు. కరవుతో వలసలు వెళ్లిన కుటుంబాల గ్రామం ఇప్పుడు పర్యాటకులను ఆకర్షించే స్థాయికి చేరుకోవడం విశేషం. ఒకప్పుడు తాను ఆకలితో ఊరు వదిలి వెళ్లిన చోటే ఇప్పుడు పచ్చదనం, నీటి నిల్వలు, సౌరశక్తి వినియోగం కనిపించడం సావ్జీకి ఎంతో సంతృప్తినిస్తోంది.

తల్లికి ఇచ్చిన మాటను నిలబెట్టుకున్న కొడుకు

సూరత్‌కు వెళ్లేందుకు బస్సు ఎక్కుతున్న సమయంలో సావ్జీ తల్లి అతడిని ఒక మాట అడిగిందని చెబుతారు. ఎప్పటికైనా తమ ఊరు మళ్లీ పచ్చగా మారాలని, నీటితో కళకళలాడాలని ఆమె కల. ఆ కలను నిజం చేస్తానని సావ్జీ తన తల్లికి మాట ఇచ్చాడు. జీవితంలో ఎన్నో కష్టాలు ఎదురైనా ఆ మాటను మాత్రం మరిచిపోలేదు.

వ్యాపారంలో సంపాదించిన సంపదలో కొంత భాగాన్ని తన సొంత ప్రాంత అభివృద్ధికి వినియోగిస్తూ, గ్రామానికి కొత్త జీవం పోశాడు. తన పిల్లల వివాహాలను కూడా సొంత గ్రామమైన దుధలాలోనే జరిపించడం ద్వారా తన మూలాలను ఎంతగా గౌరవిస్తాడో చాటుకున్నాడు. కరవుతో ఊరు వదిలి వెళ్లిన బాలుడు.. అదే ఊరిని పచ్చగా మార్చి తిరిగి తన ప్రజల మధ్య నిలవడం ఈ కథలోని అత్యంత భావోద్వేగమైన అంశం.

వజ్రాలను సానబెట్టి మెరిపించే పనితో జీవితాన్ని ప్రారంభించిన సావ్జీ డోలకియా, వ్యాపారంలోనే కాదు, మనుషుల జీవితాల్లోనూ వెలుగులు నింపేందుకు ప్రయత్నించాడు. ఉద్యోగుల కుటుంబాలకు భద్రత కల్పించడం, వారసులకు కష్టపడే విలువ నేర్పించడం, గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో నీటి సమస్యను పరిష్కరించడం వంటి పనులతో ప్రత్యేక గుర్తింపు సంపాదించాడు. పర్యావరణ పరిరక్షణ, జలవనరుల అభివృద్ధికి చేసిన కృషికి గుర్తింపుగా ఆయనకు పద్మశ్రీ పురస్కారం లభించింది. నీటి సంరక్షణ కార్యక్రమాల కారణంగా చాలామంది ఆయనను అభిమానంగా ‘లేక్ మ్యాన్ ఆఫ్ ఇండియా’ అని పిలుస్తారు.

రూ.12తో సూరత్‌కు వెళ్లిన 13 ఏళ్ల బాలుడి ప్రయాణం.. వేల కోట్ల విలువైన వ్యాపార సంస్థ నిర్మాణం వరకు సాగింది. కానీ అతని విజయానికి అసలైన అర్థం సంపాదించిన సంపదలో మాత్రమే లేదు. తనను కన్న ఊరికి నీటిని అందించడం, తనతో పాటు పనిచేసే కార్మికుల కుటుంబాల్లో సంతోషం నింపడం, తన పిల్లలకు జీవిత పాఠాలు నేర్పించడం వంటి పనుల్లో ఉంది. కష్టాలు మనిషిని కుంగదీయడమే కాదు.. సరైన దిశలో నడిపిస్తే సమాజానికి ఉపయోగపడే శక్తిగా కూడా మారతాయని సావ్జీ డోలకియా జీవితం చెబుతోంది.