కోట్లలో రైల్వే ఆదాయం.. లాభాలు నామమాత్రమే! ముఖచిత్రం మారుతున్న భారత్ జీవనాడి!
Indian Railways Revenue: భారతదేశంలో అత్యధిక మంది ప్రయాణించే రవాణా వ్యవస్థల్లో ఇండియన్ రైల్వేస్కు ప్రత్యేక స్థానం ఉంది. ప్రతిరోజూ కోట్లాది మంది ప్రయాణికులను తమ గమ్యస్థానాలకు చేరుస్తూ దేశ ఆర్థిక వ్యవస్థలో కీలక పాత్ర పోషిస్తోంది. పండుగలు, సెలవులు, సాధారణ రోజులు అనే తేడా లేకుండా రైళ్లలో ప్రయాణికుల రద్దీ కొనసాగుతూనే ఉంటుంది. ముఖ్యంగా పండుగల సమయంలో రైళ్లకు వెయిటింగ్ లిస్టులు భారీగా పెరుగుతుంటాయి. ఇంతటి డిమాండ్ ఉన్నప్పటికీ ఇండియన్ రైల్వేస్కు ఆశించిన స్థాయిలో లాభాలు ఎందుకు రావడం లేదు? వేల కోట్ల ఆదాయం ఎక్కడ ఖర్చవుతోంది? అనే ప్రశ్నలు ఆసక్తి కలిగిస్తున్నాయి.
- రైల్వేల ఆదాయంలో 98.22% నిర్వహణ ఖర్చులకే పోతోంది.
- ప్రయాణికుల టికెట్ సబ్సిడీ నష్టాలను గూడ్స్ రైళ్ల ఆదాయం భర్తీ చేస్తోంది.
Indian Railways Revenue: భారతదేశంలో అత్యధిక మంది ప్రయాణించే రవాణా వ్యవస్థల్లో ఇండియన్ రైల్వేస్కు ప్రత్యేక స్థానం ఉంది. ప్రతిరోజూ కోట్లాది మంది ప్రయాణికులను తమ గమ్యస్థానాలకు చేరుస్తూ దేశ ఆర్థిక వ్యవస్థలో కీలక పాత్ర పోషిస్తోంది. పండుగలు, సెలవులు, సాధారణ రోజులు అనే తేడా లేకుండా రైళ్లలో ప్రయాణికుల రద్దీ కొనసాగుతూనే ఉంటుంది. ముఖ్యంగా పండుగల సమయంలో రైళ్లకు వెయిటింగ్ లిస్టులు భారీగా పెరుగుతుంటాయి. ఇంతటి డిమాండ్ ఉన్నప్పటికీ ఇండియన్ రైల్వేస్కు ఆశించిన స్థాయిలో లాభాలు ఎందుకు రావడం లేదు? వేల కోట్ల ఆదాయం ఎక్కడ ఖర్చవుతోంది? అనే ప్రశ్నలు ఆసక్తి కలిగిస్తున్నాయి.
భారీ నెట్వర్క్.. భారీ ఆదాయం
ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద రైల్వే వ్యవస్థల్లో ఒకటైన భారతీయ రైల్వేలు 68 వేల కిలోమీటర్లకు పైగా రైల్వే మార్గాలతో విస్తరించి ఉన్నాయి. ప్రతిరోజూ వేల సంఖ్యలో ప్యాసింజర్, గూడ్స్ రైళ్లు నడుస్తున్నాయి. 2024-25 ఆర్థిక సంవత్సరంలో రైల్వేల అంతర్గత ఆదాయం రూ.2.65 లక్షల కోట్లకు పైగా నమోదైంది. రాబోయే సంవత్సరాల్లో ఈ ఆదాయం మరింత పెరుగుతుందని అంచనా వేస్తున్నారు.
అయితే ఆదాయం భారీగా ఉన్నప్పటికీ లాభాల మార్జిన్ మాత్రం చాలా తక్కువగా ఉంటోంది. దీనికి ప్రధాన కారణం రైల్వేల నిర్వహణ వ్యయం అధికంగా ఉండటమే.
98 శాతానికి పైగా ఆపరేటింగ్ రేషియో
రైల్వేల ఆర్థిక పరిస్థితిని అర్థం చేసుకోవడానికి ఆపరేటింగ్ రేషియో కీలకమైన కొలమానం. ఒక సంస్థ సంపాదించిన ప్రతి రూ.100లో నిర్వహణ కోసం ఎంత ఖర్చు చేస్తుందో ఇది తెలియజేస్తుంది. 2024-25లో భారతీయ రైల్వేల ఆపరేటింగ్ రేషియో 98.22 శాతంగా నమోదైంది.
అంటే రైల్వేలు సంపాదించే ప్రతి రూ.100లో దాదాపు రూ.98.22 నిర్వహణ ఖర్చులకే వెచ్చించాల్సి వస్తోంది. మిగిలేది కేవలం రూ.1.78 మాత్రమే. 2025-26 సవరించిన అంచనాల్లో ఈ నిష్పత్తి మరింత పెరిగింది. దీంతో రైల్వేల ఆర్థిక పరిస్థితిపై చర్చ మొదలైంది.
ప్రయాణికుల టికెట్లపై భారీ సబ్సిడీ
రైల్వేలకు నష్టాలు రావడానికి ప్రధాన కారణాల్లో ప్రయాణికుల టికెట్ ధరలు ఒకటి. ఒక ప్రయాణికుడిని గమ్యస్థానానికి చేర్చేందుకు రైల్వేలకు రూ.100 ఖర్చవుతుంటే, టికెట్ రూపంలో సగటున రూ.54 మాత్రమే వసూలవుతున్నట్లు అధికారిక గణాంకాలు సూచిస్తున్నాయి. మిగిలిన రూ.46ను రైల్వేలు సబ్సిడీ రూపంలో భరిస్తున్నాయి.
ముఖ్యంగా జనరల్, స్లీపర్, సబర్బన్ లోకల్ రైళ్లలో ఈ భారం ఎక్కువగా ఉంటోంది. సామాన్యులు, విద్యార్థులు, ఉద్యోగులు, రోజువారీ కూలీలు అందుబాటు ధరల్లో ప్రయాణించేందుకు రైల్వేలు తక్కువ టికెట్ ధరలను కొనసాగిస్తున్నాయి. ఈ సబ్సిడీల కారణంగా ఏటా వేల కోట్ల రూపాయల ఆదాయాన్ని రైల్వేలు వదులుకోవాల్సి వస్తోంది.
పండుగల సమయంలోనూ పెరగని లాభాలు
దీపావళి, ఛత్ పూజ, సంక్రాంతి వంటి పండుగల సమయంలో రైళ్లకు విపరీతమైన డిమాండ్ ఉంటుంది. సొంతూళ్లకు వెళ్లే ప్రయాణికుల కోసం రైల్వేలు ప్రత్యేక రైళ్లను కూడా నడుపుతుంటాయి. అయితే ఈ రద్దీని ఆదాయంగా మార్చుకోవడంలో కొన్ని పరిమితులు ఉన్నాయి.
విమానయాన సంస్థలు పండుగల సమయంలో డిమాండ్ను బట్టి టికెట్ ధరలను పెంచుతాయి. ప్రైవేట్ బస్సుల ఛార్జీలు కూడా భారీగా పెరుగుతాయి. కానీ సామాన్య ప్రయాణికులకు అందుబాటులో ఉండాలనే ఉద్దేశంతో రైల్వేలు టికెట్ ధరలను అదే స్థాయిలో పెంచలేవు.
దీనికి తోడు ఒకవైపు ప్రయాణికులతో నిండిపోయి వెళ్లే రైళ్లు తిరుగు ప్రయాణంలో ఖాళీగా వచ్చే పరిస్థితులు కూడా ఉంటాయి. దీంతో రెండు వైపులా నిర్వహణ ఖర్చులు భరించాల్సి వచ్చినా,
ఆదాయం మాత్రం ఒకవైపు నుంచే వస్తుంది.
గూడ్స్ రైళ్లే రైల్వేలకు ప్రధాన ఆదాయ వనరు
ప్రయాణికుల రైళ్ల నిర్వహణలో వచ్చే నష్టాలను గూడ్స్ రైళ్ల ద్వారా వచ్చే ఆదాయంతో భర్తీ చేయడం భారతీయ రైల్వేల ప్రత్యేక ఆర్థిక విధానం. దీనినే క్రాస్ సబ్సిడైజేషన్ అంటారు.
రైల్వేల మొత్తం ఆదాయంలో గూడ్స్ రవాణా వాటా సుమారు 62 శాతంగా ఉంది. బొగ్గు, ఇనుము, సిమెంట్, స్టీల్, ఆహార ధాన్యాలు, ఎరువుల రవాణా ద్వారా భారీ ఆదాయం వస్తోంది. ముఖ్యంగా బొగ్గు రవాణా గూడ్స్ ఆదాయంలో కీలక పాత్ర పోషిస్తోంది.
అయితే ప్రయాణికుల రైళ్ల నష్టాలను భర్తీ చేసేందుకు గూడ్స్ రవాణా ఛార్జీలను ఎక్కువగా ఉంచడం మరో సమస్యగా మారింది. దీంతో కొన్ని పరిశ్రమలు రైల్వేల కంటే రోడ్డు మార్గంలో సరుకులను తరలించేందుకు మొగ్గు చూపాయి. ఈ పరిస్థితిని మార్చేందుకు ప్రత్యేక గూడ్స్ కారిడార్ల నిర్మాణానికి రైల్వేలు ప్రాధాన్యత ఇస్తున్నాయి.
జీతాలు, పెన్షన్లకే వేల కోట్ల ఖర్చు
భారతీయ రైల్వేల ఆదాయంలో అధిక భాగం ఉద్యోగుల జీతాలు, రిటైర్డ్ ఉద్యోగుల పెన్షన్లు, ఇంధనం, ట్రాక్ల నిర్వహణ వంటి ఖర్చులకే వెచ్చించాల్సి వస్తోంది. లక్షలాది మంది ఉద్యోగులు పనిచేస్తున్న ఈ వ్యవస్థలో జీతాల బిల్లు భారీగా ఉంటుంది.
2026-27 బడ్జెట్ అంచనాల ప్రకారం ఉద్యోగుల జీతాలు, సాధారణ నిర్వహణ ఖర్చుల కోసం సుమారు రూ.2.23 లక్షల కోట్లు కేటాయించారు. పెన్షన్ల కోసం మరో రూ.71,500 కోట్లకు పైగా ఖర్చు చేయాల్సి వస్తోంది. వీటికి అదనంగా విద్యుత్, డీజిల్, కోచ్లు, ఇంజిన్ల నిర్వహణ, లీజు చార్జీలు కూడా భారంగా మారుతున్నాయి.
కేంద్ర బడ్జెట్తోనే అభివృద్ధి పనులు
నిర్వహణ ఖర్చుల తర్వాత రైల్వేల చేతిలో మిగిలే మొత్తం కొత్త రైల్వే లైన్లు, ఆధునిక రైళ్లు, స్టేషన్ల అభివృద్ధికి సరిపోవడం లేదు. అందుకే కేంద్ర ప్రభుత్వం బడ్జెట్ ద్వారా భారీగా నిధులు కేటాయిస్తోంది.
2026-27 కేంద్ర బడ్జెట్లో భారతీయ రైల్వేల మూలధన వ్యయం కోసం సుమారు రూ.2.93 లక్షల కోట్లు కేటాయించారు. కొత్త రైల్వే మార్గాల నిర్మాణం, డబ్లింగ్, విద్యుదీకరణ, ఆధునిక రైళ్లు, స్టేషన్ల అభివృద్ధి వంటి పనులకు ఈ నిధులను వినియోగించనున్నారు.
అలాగే వందే భారత్, అమృత్ భారత్ రైళ్ల విస్తరణతో పాటు రైల్వే భద్రత కోసం కవచ్ వ్యవస్థను కూడా విస్తరిస్తున్నారు. రైళ్ల వేగం, ప్రయాణికుల సామర్థ్యం పెంచడం లక్ష్యంగా పలు ప్రాజెక్టులు చేపడుతున్నారు.
రైల్వేలు లాభాల బాట పట్టాలంటే ఏం చేయాలి?
- భారతీయ రైల్వేల ఆర్థిక పరిస్థితిని మెరుగుపరచడానికి కొన్ని కీలక మార్పులు అవసరమని నిపుణుల అభిప్రాయం.
- బొగ్గుపై ఆధారపడకుండా ఇతర వస్తువుల రవాణాను పెంచాలి.
- గూడ్స్ రైళ్ల వేగం, సామర్థ్యాన్ని మెరుగుపరచాలి.
- రైల్వే స్టేషన్లలో షాపింగ్ మాల్స్, హోటళ్లు, వాణిజ్య కార్యకలాపాల ద్వారా అదనపు ఆదాయం పొందాలి.
- సామాన్యులకు అందుబాటు ధరలను కొనసాగిస్తూనే ప్రీమియం రైళ్లకు తగిన ధరల విధానం అమలు చేయాలి.
- నిర్వహణ ఖర్చులను తగ్గించి రైల్వేల సామర్థ్యాన్ని పెంచాలి.
ప్రజా రవాణానే ప్రధాన లక్ష్యం
భారతీయ రైల్వేలను కేవలం లాభనష్టాల కోణంలో మాత్రమే చూడలేం. సామాన్య ప్రజలకు తక్కువ ధరలో ప్రయాణ సౌకర్యం కల్పించడం, పరిశ్రమలకు సరుకులను చేరవేయడం, దేశంలోని వివిధ ప్రాంతాలను అనుసంధానించడం వంటి బాధ్యతలు కూడా రైల్వేలపై ఉన్నాయి. అందుకే భారీ ఆదాయం వచ్చినప్పటికీ లాభాలు తక్కువగా ఉండటం వెనుక అనేక ఆర్థిక, సామాజిక కారణాలు కనిపిస్తున్నాయి.
భవిష్యత్తులో గూడ్స్ రవాణా, వాణిజ్య కార్యకలాపాల ద్వారా ఆదాయాన్ని పెంచుకుంటూ ప్రయాణికులకు అందుబాటు ధరల్లో సేవలు అందించడమే భారతీయ రైల్వేల ముందున్న అసలైన సవాలు.