Gulf-India: ఒకప్పుడు గల్ఫ్‌ ప్రాంతాలు భారత్‌లో భాగమేనా? చరిత్రను తిరగరాసిన 1947 నిర్ణయం!

ఢిల్లీ నుంచి దుబాయ్ వరకు.. గల్ఫ్‌ను భారత్ ఎలా పాలించిందో తెలుసా?..

గల్ఫ్‌లో చెలామణిలో ఉన్న భారత రూపాయి.. మరచిపోయిన భారత్-గల్ఫ్ బంధం ఇదే..

న్యూఢిల్లీ: నేటి ప్రపంచ పటంలో భారత్‌కు పశ్చిమంగా కనిపించే గల్ఫ్‌ దేశాలు.. ఒకప్పుడు భారత ఉపఖండంతో ఎంత సన్నిహిత సంబంధాలు కలిగి ఉండేవో తెలుసుకుంటే ఆశ్చర్యం కలుగుతుంది. ప్రస్తుత యూఏఈ, కువైట్, ఖతార్, బహ్రెయిన్, ఒమన్ వంటి ప్రాంతాల్లో బ్రిటిష్‌ పాలన సమయంలో భారతదేశంతో పరిపాలనా, ఆర్థిక, న్యాయ సంబంధాలు ఉండేవి. అయితే ఇవి నేరుగా బ్రిటిష్‌ ఇండియాలోని ప్రావిన్సులుగా ఉన్నాయన్నదానికంటే, బ్రిటిష్‌ సామ్రాజ్యంలోని భారత ప్రభుత్వ వ్యవస్థ, ఇండియన్ పొలిటికల్ సర్వీస్, వైస్రాయ్‌ ఆధిపత్యంతో అనుబంధిత రక్షిత ప్రాంతాలుగా ఉండటం ముఖ్యమైన చారిత్రక అంశం.

ఈ చరిత్రపై చర్చకు కారణమైన అంశాలను చరిత్రకారుడు Sam Dalrymple రాసిన Shattered Lands: Five Partitions and the Making of Modern Asia పుస్తకం విస్తృతంగా ప్రస్తావిస్తుంది. ఈ పుస్తకం 20వ శతాబ్దంలో బ్రిటిష్‌ ఇండియా ఎలా విడిపోయి అనేక దేశాలుగా మారిందన్న విషయాన్ని వివరిస్తుంది. గల్ఫ్‌ ప్రాంతాల 1947 బదిలీ కూడా అందులోని కీలక అంశాల్లో ఒకటి.

బ్రిటిష్‌ పాలనలో గల్ఫ్‌ ప్రాంతాలపై బ్రిటన్‌ ప్రభావం ఉన్నప్పటికీ, వాటి వ్యవహారాల్లో భారత ప్రభుత్వం, వైస్రాయ్‌ కార్యాలయం కీలక పాత్ర పోషించాయి. 1889 నాటి చట్టపరమైన వ్యవస్థలో గల్ఫ్‌లోని కొన్ని అరబ్‌ రాజ్యాలు భారత సామ్రాజ్యంతో అనుసంధానమైన ప్రాంతాలుగా పరిగణించబడ్డాయని చారిత్రక ఆధారాలు సూచిస్తున్నాయి.

కువైట్, అడెన్, అబుదాబి, దుబాయ్‌ తదితర ప్రాంతాలు ఈ వ్యవస్థతో అనుబంధం కలిగి ఉండేవి. అబుదాబి పేరు అప్పటి భారతీయ సంస్థానాల అధికారిక జాబితాలో కూడా కనిపించేది.

అయితే ‘గల్ఫ్‌ నేరుగా బ్రిటిష్‌ ఇండియాలోని ఒక రాష్ట్రం’ అని చెప్పడం మాత్రం చరిత్రను అతిగా సరళీకరించడం అవుతుంది. ఈ ప్రాంతాలు స్థానిక పాలకుల ఆధీనంలోని రక్షిత రాజ్యాలుగా ఉండగా, విదేశాంగం, రక్షణ, రాజకీయ వ్యవహారాలపై బ్రిటిష్‌-భారత వ్యవస్థకు గణనీయమైన నియంత్రణ ఉండేది.

భారత్‌తో ఉన్న ఆర్థిక అనుబంధానికి మరో ముఖ్య ఉదాహరణ భారత రూపాయి. గల్ఫ్‌ ప్రాంతంలో చాలా కాలం భారత రూపాయి విస్తృతంగా చలామణిలో ఉండేది. 1959లో భారత ప్రభుత్వం, రిజర్వ్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా ప్రత్యేకంగా ‘గల్ఫ్‌ రూపాయి’ని ప్రవేశపెట్టాయి. ఈ కరెన్సీ భారత రూపాయితో సమాన విలువతో ఉండేది.

గల్ఫ్‌ రూపాయి భారతదేశంలో చలామణి కోసం కాదు. గల్ఫ్‌ ప్రాంతంలో మాత్రమే ఉపయోగించేందుకు ప్రత్యేకంగా ముద్రించారు. బంగారం అక్రమ రవాణా కారణంగా భారత విదేశీ మారక నిల్వలపై ఒత్తిడి పెరగడం కూడా ఈ ప్రత్యేక కరెన్సీ ప్రవేశానికి ఒక కారణం.

1959లో ఈ కరెన్సీ ప్రారంభమై, 1960ల మధ్య వరకు గల్ఫ్‌లోని పలు ప్రాంతాల్లో చలామణిలో ఉంది. అయితే అన్ని దేశాలు ఒకే సమయంలో దీనిని విడిచిపెట్టలేదు. కువైట్ 1961లో, బహ్రెయిన్ 1965లో తమ సొంత కరెన్సీలను ప్రవేశపెట్టగా, ఇతర గల్ఫ్‌ ప్రాంతాలు 1966లో తమ కరెన్సీల వైపు మారాయి.

ఆ కాలంలో గల్ఫ్‌ ప్రాంతాల ప్రజలకు ‘Indian Empire’ పేరుతో పాస్‌పోర్టులు జారీ అయ్యేవని Dalrymple పరిశోధనలు పేర్కొంటున్నాయి. ఇది ఆ ప్రాంతాలు భారత పరిపాలనా వ్యవస్థతో ఎంతగా అనుసంధానమై ఉన్నాయో చూపించే మరో ఉదాహరణగా నిలుస్తుంది. తపాలా, టెలిగ్రాఫ్‌ వంటి సేవల్లో కూడా భారత ప్రభుత్వ వ్యవస్థ పాత్ర ఉండేది. దీంతో గల్ఫ్‌ ప్రాంతాలకు భారత్‌తో పరిపాలనా, వాణిజ్య సంబంధాలు మరింత బలపడ్డాయి.

ఆ రోజుల్లో బొంబాయి (ప్రస్తుత ముంబై) గల్ఫ్‌ పాలకులు, వ్యాపార వర్గాలకు ముఖ్యమైన కేంద్రంగా ఎదిగింది. గల్ఫ్‌ షేక్‌లు వైద్యం, విద్య, వ్యాపారం కోసం ముంబైకి వచ్చేవారని చారిత్రక వివరాలు చెబుతున్నాయి. సముద్ర వాణిజ్యం, రూపాయి వినియోగం, తపాలా వ్యవస్థ, పరిపాలనా సంబంధాలు ముంబై ప్రాధాన్యాన్ని మరింత పెంచాయి. అంటే నేటి దుబాయ్‌-ముంబై వాణిజ్య సంబంధాలకు చారిత్రక మూలాలు చాలా పాతవే.

భారత స్వాతంత్ర్యానికి కొన్ని నెలల ముందు ఈ వ్యవస్థలో కీలక మార్పు జరిగింది. 1947 ఏప్రిల్‌ 1న గల్ఫ్‌ ప్రాంతాల బాధ్యతను బ్రిటిష్‌ ఇండియా నుంచి లండన్‌లోని బ్రిటిష్‌ ఫారిన్‌ ఆఫీస్‌కు బదిలీ చేశారు. ఈ పరిణామం గల్ఫ్‌ ప్రాంతాలను భారత పరిపాలనా వ్యవస్థ నుంచి వేరు చేసింది. Shattered Lands ప్రకారం, 1947లో బ్రిటిష్‌ ఇండియా విభజన సమయంలో అరేబియా ద్వీపకల్పం, గల్ఫ్‌ ప్రాంతాల భవిష్యత్తుపై కూడా నిర్ణయాలు తీసుకోబడ్డాయి. 

ఇక్కడే అత్యంత ఆసక్తికరమైన ప్రశ్న మొదలవుతుంది. ప్రస్తుతం ప్రచారంలో ఉన్న ఈ కథనం ప్రకారం.. 1947లో కొత్తగా ఏర్పడుతున్న భారతదేశానికి గల్ఫ్‌లోని ఎడారి ప్రాంతాల పరిపాలన ఆర్థిక భారంగా కనిపించిందని, అందుకే వాటిని స్వీకరించడానికి నెహ్రూ ప్రభుత్వం ఆసక్తి చూపలేదని చెబుతుంది.

అయితే ఈ అంశాన్ని ఖచ్చితమైన ప్రభుత్వ నిర్ణయంగా కాకుండా చారిత్రక మూలాలు, Dalrymple పరిశోధన ఆధారంగా వచ్చిన వివరణగా చూడాలి. అందుబాటులో ఉన్న విశ్వసనీయ ఆధారాలు గల్ఫ్‌ ప్రాంతాల బదిలీని ధ్రువీకరిస్తున్నప్పటికీ, “నెహ్రూ ప్రభుత్వం కేవలం ఎడారి ప్రాంతాల ఖర్చు భరించలేకనే వాటిని తిరస్కరించింది” అనే సరళమైన వాదనకు మరింత ప్రాథమిక పత్రాధార పరిశీలన అవసరం.

1947 నాటికి గల్ఫ్‌ ప్రాంతాల్లోని అపారమైన చమురు సంపద నేటి స్థాయిలో ప్రపంచానికి తెలిసిన ఆర్థిక శక్తిగా మారలేదు. తరువాతి దశాబ్దాల్లో చమురు సంపద ఈ ప్రాంతాల ఆర్థిక, రాజకీయ ప్రాధాన్యాన్ని పూర్తిగా మార్చింది.

అందుకే ఒక చారిత్రక ‘ఏమై ఉండేదో?’ అనే ప్రశ్న ఇప్పుడు తరచూ వినిపిస్తోంది. అప్పటికే గల్ఫ్‌ చమురు సంపదపై స్పష్టమైన అవగాహన ఉండి ఉంటే, భారత నాయకత్వం ఆ ప్రాంతాల విషయంలో వేరే నిర్ణయం తీసుకునేదా? అనే ఊహాగానం చరిత్రపై ఆసక్తిని పెంచుతోంది.

ఈ ప్రశ్నకు ఖచ్చితమైన సమాధానం చెప్పడం అసాధ్యం. కానీ చరిత్రకారుల విశ్లేషణల్లో ఒక విషయం స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. గల్ఫ్‌ ప్రాంతాలు, భారత ఉపఖండం ఒకే రాజకీయ-ఆర్థిక వ్యవస్థలో కొనసాగి ఉంటే ఆసియా రాజకీయ పటం పూర్తిగా భిన్నంగా ఉండేది.

భారత్‌కు చమురు వనరులు, సముద్ర వాణిజ్య మార్గాలు, పశ్చిమాసియాలో వ్యూహాత్మక ప్రాధాన్యం మరింత పెరిగే అవకాశం ఉండేది. అదే సమయంలో గల్ఫ్‌ ప్రాంతాల స్వతంత్ర రాజకీయ పరిణామం కూడా పూర్తిగా భిన్నంగా ఉండేదనే వాదన ఉంది.

అయితే ఇవన్నీ ప్రత్యామ్నాయ చరిత్ర (counterfactual history) పరిధిలోకి వస్తాయి. నేటి భారత ఆర్థిక శక్తి లేదా ప్రపంచ రాజకీయ స్థానం ఎంతగా మారేదో ఖచ్చితంగా లెక్కించడం సాధ్యం కాదు.

ఒకప్పుడు భారత రూపాయి గల్ఫ్‌లో చలామణి కావడం.. గల్ఫ్‌ ప్రజలకు భారత సామ్రాజ్య పాస్‌పోర్టులు ఉండడం.. ముంబై గల్ఫ్‌ పాలకులకు ముఖ్యమైన కేంద్రంగా ఉండడం.. ఢిల్లీ నుంచి భారత రాజకీయ వ్యవస్థ గల్ఫ్‌ వ్యవహారాలను పర్యవేక్షించడం.. చివరకు 1947లో ఆ అనుబంధం తెగిపోవడం—ఇవన్నీ భారతదేశం, గల్ఫ్‌ మధ్య సంబంధాల చరిత్రను మరో కోణంలో చూపిస్తాయి.

నేటి దుబాయ్, అబుదాబి, కువైట్ వంటి ప్రాంతాలు ప్రపంచ ఆర్థిక శక్తులుగా ఎదిగిన నేపథ్యంలో ఈ చరిత్ర మరింత ఆసక్తిని రేకెత్తిస్తోంది. కానీ “గల్ఫ్‌ భారత్‌లో భాగమే” అనే ఒక్క వాక్యంతో ఈ సంక్లిష్ట చరిత్రను చెప్పడం కంటే, బ్రిటిష్‌ ఇండియా, గల్ఫ్‌ రక్షిత రాజ్యాలు, ఢిల్లీ వైస్రాయ్‌ వ్యవస్థ, 1947 బదిలీ వంటి అంశాలను విడివిడిగా అర్థం చేసుకోవడం చారిత్రకంగా మరింత సరైనది.