వ్యాక్సిన్ల కోసం షార్క్‌లను చంపుతున్నారా? అసలు నిజం ఏంటంటే?

వ్యాక్సిన్లలో షార్క్ లివర్ ఆయిల్‌ ఎందుకు? ‘స్క్వాలెన్’ అసలు కథ ఇదే..

ప్రతి వ్యాక్సిన్‌లోనూ షార్క్ ఆయిల్ ఉంటుందా? తెలుసుకోవాల్సిన నిజాలు ఇవే..

వ్యాక్సిన్లు కోట్లాది మందిని అంటువ్యాధుల నుంచి రక్షించడంలో కీలక పాత్ర పోషిస్తున్నాయి. అయితే కొన్ని రకాల వ్యాక్సిన్‌లలో ఉపయోగించే ఒక పదార్థం సముద్ర జీవుల సంరక్షణపై కొత్త ప్రశ్నలను లేవనెత్తుతోంది. అదే ‘స్క్వాలీన్’. ఇది సహజంగా మన శరీరంలోనూ, అనేక జంతువులు, మొక్కల్లోనూ కనిపించే ఒక లిపిడ్. లోతైన సముద్రాల్లో జీవించే కొన్ని షార్క్‌ల కాలేయ నూనెలో ఇది అధికంగా లభిస్తుంది. వ్యాక్సిన్లలో దీనిని నేరుగా “రోగనిరోధక శక్తి మందు”గా కాకుండా, కొన్ని ఫార్ములేషన్లలో అడ్జువెంట్‌లో భాగంగా ఉపయోగిస్తారు. దీని పని వ్యాక్సిన్‌కు శరీరం ఇచ్చే రోగనిరోధక ప్రతిస్పందనను మరింత బలపరచడం.

ప్రతి వ్యాక్సిన్‌లో షార్క్ స్క్వాలీన్ ఉండదు

స్క్వాలీన్ పేరు వినగానే అన్ని వ్యాక్సిన్లలోనూ షార్క్ నూనె వాడతారన్న భావన కలగొచ్చు. అది సరైనది కాదు. అమెరికా FDA వివరాల ప్రకారం, కొన్ని వ్యాక్సిన్ అడ్జువెంట్లలో మాత్రమే స్క్వాలీన్ ఉపయోగిస్తారు. ఉదాహరణకు వృద్ధుల కోసం ఉపయోగించే Fluadలో MF59 అనే అడ్జువెంట్ ఉంది. అలాగే AS03 అనే మరో అడ్జువెంట్‌లో స్క్వాలీన్, vitamin E తదితర పదార్థాలు ఉంటాయి. అదే సమయంలో మరికొన్ని వ్యాక్సిన్లలో అల్యూమినియం లేదా ఇతర రకాల అడ్జువెంట్లు ఉపయోగిస్తారు. అంటే స్క్వాలీన్ ప్రతి టీకాకు తప్పనిసరి పదార్థం కాదు.

WHO కూడా MF59, AS03 వంటి స్క్వాలీన్ ఆధారిత ఆయిల్-ఇన్-వాటర్ అడ్జువెంట్లు కొన్ని ఇన్ఫ్లుయెంజా వ్యాక్సిన్‌లలో ఉపయోగించబడ్డాయని పేర్కొంది. ఇవి తక్కువ పరిమాణంలోని యాంటిజెన్‌తో కూడా బలమైన రోగనిరోధక ప్రతిస్పందనను సాధించడంలో సహాయపడతాయని WHO వివరించింది.

షార్క్ లివర్‌లో స్క్వాలీన్ ఎందుకు ఎక్కువ?

స్క్వాలీన్ అనేది షార్క్ శరీరంలో సహజంగా ఉండే పదార్థం. ముఖ్యంగా కొన్ని డీప్-సీ షార్క్ జాతుల కాలేయంలో ఇది అధిక సాంద్రతలో ఉంటుంది. కాలేయంలో నిల్వ ఉండే నూనె షార్క్‌లకు నీటిలో తేలేందుకు కూడా సహాయపడుతుంది. ఈ కారణంగానే శతాబ్దాలుగా షార్క్ లివర్ ఆయిల్‌కు వాణిజ్య విలువ ఏర్పడింది. ప్రస్తుతం దీనిని ఔషధాలు, సౌందర్య సాధనాలు, ఆరోగ్య ఉత్పత్తులు వంటి అనేక రంగాల్లో ఉపయోగిస్తున్నారు.

అయితే స్క్వాలీన్ కోసం షార్క్‌లను వేటాడటం పర్యావరణవేత్తలకు ప్రధాన ఆందోళనగా మారింది. ముఖ్యంగా గుల్పర్ షార్క్‌ల వంటి లోతైన సముద్ర జాతులు నెమ్మదిగా ఎదిగి, ఆలస్యంగా సంతానోత్పత్తి చేసే లక్షణాలు కలిగి ఉండటంతో అధిక వేటను తట్టుకునే సామర్థ్యం తక్కువగా ఉంటుంది. గుల్పర్ షార్క్‌లలోని అనేక జాతులు అధిక ముప్పును ఎదుర్కొంటున్నట్లు సంరక్షణ సంస్థలు చెబుతున్నాయి.

వ్యాక్సిన్ల కోసం లక్షల షార్క్‌లా?

కోవిడ్-19 మహమ్మారి సమయంలో ప్రపంచవ్యాప్తంగా పెద్ద సంఖ్యలో వ్యాక్సిన్లు అవసరమైన నేపథ్యంలో “లక్షలాది షార్క్‌లను స్క్వాలీన్ కోసం చంపాల్సి వస్తుంది” అనే అంచనాలు ప్రచారంలోకి వచ్చాయి. ఉదాహరణకు, 2020లో ఒక అంచనాలో రెండు డోసుల ప్రపంచవ్యాప్త వ్యాక్సిన్‌కు సుమారు 5 లక్షల షార్క్‌లు అవసరం కావచ్చని పేర్కొన్నారు. అయితే అది ఒక నిర్దిష్ట స్క్వాలీన్-ఆధారిత అడ్జువెంట్ వినియోగాన్ని ఊహించి చేసిన అంచనా మాత్రమే; ప్రతి వ్యాక్సిన్‌కు లేదా ప్రస్తుత ప్రపంచ వ్యాక్సిన్ ఉత్పత్తికి వర్తించే స్థిరమైన సంఖ్యగా చూడకూడదు. IUCN Shark Specialist Group కూడా కోవిడ్ వ్యాక్సిన్ల కోసం షార్క్ లివర్ ఆయిల్ వినియోగం జరిగినట్టుగా నివేదికలు ఉన్నప్పటికీ, ఆ రంగం ద్వారా ఏర్పడిన మొత్తం స్క్వాలీన్ డిమాండ్ పరిమాణం ఖచ్చితంగా ఎంత అన్నది స్పష్టంగా లేదని తెలిపింది.

షార్క్‌లపై ఒత్తిడి.. వ్యాక్సిన్ల వల్ల మాత్రమే కాదు

షార్క్‌ల వేటకు స్క్వాలీన్ డిమాండ్ ఒక కారణం మాత్రమే. ఆహారం, మాంసం, రెక్కలు, లివర్ ఆయిల్, సౌందర్య ఉత్పత్తులు వంటి అనేక కారణాలతో ప్రపంచవ్యాప్తంగా షార్క్‌లను వేటాడుతున్నారు. IUCN నిపుణుల సమీక్ష ప్రకారం, డీప్-వాటర్ షార్క్ లివర్ ఆయిల్ వ్యాపారంతో అనేక జాతులపై ఒత్తిడి పెరిగింది. గుల్పర్ షార్క్‌లలో అధిక వేట కారణంగా కొన్ని ప్రాంతాల్లో స్థానిక జనాభా తీవ్రంగా పడిపోయిన ఉదాహరణలు కూడా నమోదయ్యాయి.

గుల్పర్ షార్క్‌లకు తీవ్ర ముప్పు

గుల్పర్ షార్క్ అనేది ఒకే జాతి పేరు కాదు; డీప్-సీకి చెందిన అనేక Centrophorus జాతుల సమూహాన్ని సూచిస్తుంది. వీటి కాలేయంలో అధికంగా స్క్వాలీన్ ఉండటం వల్ల లివర్ ఆయిల్‌కు ఎక్కువ విలువ ఉంటుంది. Shark Conservation Fund ప్రకారం, గుల్పర్ షార్క్ సమూహంలోని 15 జాతుల్లో 11 జాతులు అంతరించిపోయే ముప్పులో ఉన్నట్లు పేర్కొంది. ప్రధాన కారణాల్లో ఒకటి అధిక వేట.

భారత సముద్ర జలాల్లోనూ గుల్పర్ షార్క్‌లపై అధిక మత్స్య వేట ప్రభావం ఉందని పరిశోధన, సంరక్షణ సంస్థలు చెబుతున్నాయి. ముఖ్యంగా స్క్వాలీన్ కోసం లివర్ ఆయిల్‌కు ఉన్న డిమాండ్ ఈ వేటకు ఆర్థిక ప్రేరణగా మారుతున్నట్టు అధ్యయనాలు సూచిస్తున్నాయి.

మొక్కల నుంచీ స్క్వాలీన్ సాధ్యమే

షార్క్‌లు మాత్రమే స్క్వాలీన్కు మూలం కావు. ఆలివ్ ఆయిల్ వంటి కొన్ని మొక్కల ఆధారిత వనరుల్లోనూ ఇది లభిస్తుంది. IUCN Shark Specialist Group ఇప్పటికే plant-based, synthetic alternatives అందుబాటులో ఉన్నాయని పేర్కొంది. అయితే మార్కెట్ ధర, ఉత్పత్తి సామర్థ్యం, సేకరణ విధానం, ముడి పదార్థాల లభ్యత వంటి అంశాల కారణంగా కొన్ని పరిశ్రమల్లో షార్క్ మూలాలపై ఆధారపడటం కొనసాగుతోంది.

ఇటీవలి పరిశోధనలు షార్క్‌పై ఆధారపడకుండా సూక్ష్మజీవుల నుంచి స్క్వాలీన్ తయారు చేసే మార్గాలపైనా దృష్టి పెడుతున్నాయి. Thraustochytrium, Aurantiochytrium వంటి సూక్ష్మజీవులను ఉపయోగించి స్థిరమైన పద్ధతుల్లో స్క్వాలీన్ ఉత్పత్తి చేసే అవకాశాలను పరిశోధకులు పరిశీలిస్తున్నారు. 2025లో నమోదైన పరిశోధన కూడా ఈ మార్గాన్ని షార్క్ మూలాలపై ఆధారాన్ని తగ్గించే స్థిరమైన ప్రత్యామ్నాయంగా పరిశీలించింది.

కాస్మొటిక్స్‌లోనూ వినియోగం

స్క్వాలీన్ కేవలం వ్యాక్సిన్లకే పరిమితం కాదు. చర్మ సంరక్షణ, మాయిశ్చరైజర్లు, యాంటీ-ఏజింగ్ ఉత్పత్తులు వంటి కాస్మొటిక్స్‌లో కూడా దీని వినియోగం ఉంది. షార్క్ లివర్ ఆయిల్‌కు ఉన్న అంతర్జాతీయ డిమాండ్‌లో ఈ రంగం కూడా భాగమే. కొన్ని సంస్థలు ఇప్పటికే plant-based లేదా ఇతర ప్రత్యామ్నాయాల వైపు మళ్లాయని IUCN నిపుణుల నివేదిక పేర్కొంది.

వ్యాక్సిన్ భద్రతపై సందేహాల అవసరం లేదు

స్క్వాలీన్ అనే పదార్థం షార్క్‌ల నుంచి లభిస్తుందనే విషయం వేరు; దాన్ని కలిగిన ఆమోదిత వ్యాక్సిన్ భద్రత వేరు. WHO, FDA వంటి సంస్థలు స్క్వాలీన్ ఆధారిత అడ్జువెంట్లపై భద్రతా డేటాను సమీక్షించాయి. WHO స్క్వాలీన్ ఆధారిత అడ్జువెంట్లపై క్లినికల్ వినియోగం, భద్రతా సమాచారాన్ని నమోదు చేసింది. కాబట్టి వ్యాక్సిన్‌లో స్క్వాలీన్ ఉందన్న కారణంతోనే అది ప్రమాదకరమని తేల్చడం శాస్త్రీయంగా సరైనది కాదు.

మొత్తంగా చూస్తే.. వ్యాక్సిన్లలో ఉపయోగించే కొన్ని స్క్వాలీన్ ఆధారిత అడ్జువెంట్ల వెనుక షార్క్ లివర్ ఆయిల్ వినియోగ చరిత్ర ఉంది. ఇదే సమయంలో ప్రతి వ్యాక్సిన్‌లోనూ షార్క్ స్క్వాలీన్ ఉండదు. మరోవైపు షార్క్ లివర్ ఆయిల్‌కు ఉన్న ఔషధ, సౌందర్య ఉత్పత్తుల డిమాండ్ కొన్ని డీప్-సీ జాతులపై వేట ఒత్తిడిని పెంచుతోంది. అందుకే మానవ ఆరోగ్యానికి అవసరమైన వ్యాక్సిన్ ఉత్పత్తిని కొనసాగిస్తూనే, మొక్కల ఆధారిత, సూక్ష్మజీవుల ఆధారిత లేదా ఇతర స్థిరమైన స్క్వాలీన్ ప్రత్యామ్నాయాలను అభివృద్ధి చేయడం పర్యావరణ పరంగా కూడా ప్రాధాన్యమైన అంశంగా మారుతోంది.