మానవ మెదడు గురించి మీకు తెలియని 10 ఆసక్తికరమైన విషయాలు!

రోజుకు వేలాది ఆలోచనలు.. మెదడు పనితీరుపై ఆసక్తికరమైన నిజాలు..

నిద్రలోనూ మెదడు పనిచేస్తుందా? మానవ మెదడుపై శాస్త్రీయ విశేషాలు..

మనిషి శరీరంలో అత్యంత సంక్లిష్టమైన అవయవాల్లో మెదడు ఒకటి. మనం ఆలోచించడం, నవ్వడం, నేర్చుకోవడం, జ్ఞాపకాలను గుర్తు చేసుకోవడం, నిర్ణయాలు తీసుకోవడం.. ఇలా ప్రతి పనిలోనూ మెదడు కీలక పాత్ర పోషిస్తుంది. బయటకు కనిపించని ఈ అవయవం నిరంతరం పనిచేస్తూ మన శరీరంలోని అనేక వ్యవస్థలను నియంత్రిస్తుంది. రోజంతా ఎన్నో ఆలోచనలు రావడం నుంచి రాత్రి నిద్రపోయినప్పుడు కూడా మెదడు చురుగ్గా పనిచేయడం వరకు ఎన్నో ఆసక్తికరమైన అంశాలు ఉన్నాయి. మానవ మెదడు సామర్థ్యం, నిద్ర, జ్ఞాపకశక్తి, సృజనాత్మకత గురించి తెలుసుకోవాల్సిన విషయాలేమిటో చూద్దాం.

1. రోజులో వేలాది ఆలోచనలు.. మెదడు నిరంతర ప్రయాణం

ఉదయం నిద్రలేచినప్పటి నుంచి రాత్రి పడుకునే వరకు మన మనసులో అనేక ఆలోచనలు మెదులుతుంటాయి. నిన్న జరిగిన సంఘటనలు, రేపటి పనులు, కుటుంబం, ఉద్యోగం, భవిష్యత్తు.. ఇలా ఎన్నో విషయాల గురించి ఆలోచిస్తుంటాం. ఒక రోజులో మనిషికి 70 వేలకుపైగా ఆలోచనలు వస్తాయని కొన్ని ప్రచారాల్లో చెబుతుంటారు. అయితే ఈ సంఖ్యను నిర్ధారించే ఏకాభిప్రాయంతో కూడిన శాస్త్రీయ ఆధారాలు లేవు. ఆలోచనలను ఖచ్చితంగా లెక్కించడం కూడా కష్టం. అయినప్పటికీ మన మెదడు రోజంతా సమాచారాన్ని స్వీకరిస్తూ, విశ్లేషిస్తూ, స్పందనలు రూపొందిస్తూనే ఉంటుందనేది వాస్తవం.

2. ఒకేసారి ఎన్ని విషయాలను గుర్తుంచుకోగలం?

మనకు ఒకేసారి ఎన్నో పనులు చేస్తున్నామనే భావన కలగవచ్చు. కానీ కొత్త సమాచారాన్ని తాత్కాలికంగా గుర్తుంచుకుని దానిపై పనిచేసే సామర్థ్యానికి పరిమితులు ఉంటాయి. ఒకేసారి మూడు నుంచి నాలుగు సమాచార అంశాలను మాత్రమే కొద్దిసేపు చురుగ్గా నిర్వహించగలమని కొన్ని పరిశోధనలు సూచిస్తున్నాయి. అయితే ఈ సామర్థ్యం వ్యక్తి, పని స్వభావం, సమాచార సంక్లిష్టతను బట్టి మారుతుంది.

ఉదాహరణకు, ఫోన్‌లో మాట్లాడుతూనే ఒక ముఖ్యమైన లెక్క చేయడం లేదా ఒకరి మాటలు వింటూనే మరో పనిపై పూర్తి దృష్టి పెట్టడం కష్టమవుతుంది. అందుకే ముఖ్యమైన పనులు చేసేటప్పుడు ఒకేసారి అనేక పనులు చేయడానికి ప్రయత్నించకుండా, ఒక్కో పనిపై దృష్టి పెట్టడం ఉపయోగకరంగా ఉంటుంది.

3. వయసు పెరిగినా మెదడు నేర్చుకుంటూనే ఉంటుంది

వయసు పెరిగితే కొత్త విషయాలు నేర్చుకోవడం కష్టమవుతుందని చాలామంది భావిస్తారు. కానీ మెదడుకు కొత్త నైపుణ్యాలు నేర్చుకునే సామర్థ్యం జీవితాంతం కొంతవరకు కొనసాగుతుంది. దీనిని న్యూరోప్లాస్టిసిటీ (Neuroplasticity) అంటారు. కొత్త భాష నేర్చుకోవడం, సంగీత సాధన చేయడం, పుస్తకాలు చదవడం, కొత్త సమస్యలకు పరిష్కారాలు కనుగొనడం వంటి కార్యకలాపాలు మెదడులోని నాడీ సంబంధాల్లో మార్పులకు దోహదపడతాయి.

కొత్త విషయాలు నేర్చుకోవడం వల్ల ప్రతి ఒక్కరిలో తెలివితేటలు ఒకే విధంగా పెరుగుతాయని చెప్పలేం. అయితే నిరంతరం నేర్చుకోవడం జ్ఞాపకశక్తి, సమస్యలను పరిష్కరించే సామర్థ్యం, మానసిక చురుకుదనానికి తోడ్పడుతుంది.

4. నిద్రలేమి మెదడుపై ఎలాంటి ప్రభావం చూపుతుంది?

శరీరానికి ఆహారం, నీరు ఎంత అవసరమో నిద్ర కూడా అంతే ముఖ్యం. నిద్ర తగినంత లేకపోతే ఏకాగ్రత తగ్గడం, జ్ఞాపకశక్తి దెబ్బతినడం, చిరాకు పెరగడం, నిర్ణయాలు తీసుకోవడంలో ఇబ్బందులు ఎదురవడం వంటి సమస్యలు కనిపించవచ్చు. దీర్ఘకాలంగా నిద్రలేమి కొనసాగితే మెదడు పనితీరుపై మరింత ప్రభావం పడే అవకాశం ఉంది.

నిద్ర లేకపోతే మెదడు పరిమాణం వెంటనే తగ్గిపోతుందని చెప్పడం మాత్రం అతిశయోక్తి. కొన్ని పరిశోధనలు దీర్ఘకాలిక నిద్ర సమస్యలకు మెదడు నిర్మాణం, ఆరోగ్యంతో సంబంధం ఉండవచ్చని సూచిస్తున్నప్పటికీ, ప్రతి సందర్భంలోనూ మెదడు పరిమాణం తగ్గుతుందని నిర్ధారించలేం. కాబట్టి మెదడు ఆరోగ్యాన్ని కాపాడుకోవడానికి వయసుకు తగినంత నిద్ర తీసుకోవడం, క్రమబద్ధమైన నిద్ర అలవాట్లు పాటించడం ముఖ్యం.

5. సృజనాత్మకంగా ఆలోచించేవారికి రాత్రిపూట నిద్ర పట్టదా?

కొంతమందికి రాత్రి నిశ్శబ్దంగా ఉన్నప్పుడు కొత్త ఆలోచనలు ఎక్కువగా వస్తుంటాయి. కథలు రాసేవారు, కళాకారులు, సంగీతకారులు లేదా కొత్త విషయాలపై లోతుగా ఆలోచించే వ్యక్తులు రాత్రివేళ సృజనాత్మకంగా పనిచేయడానికి ఇష్టపడవచ్చు. అయితే సృజనాత్మకత ఎక్కువగా ఉన్న ప్రతి ఒక్కరికీ నిద్రలేమి ఉంటుందని చెప్పడానికి ఆధారాలు లేవు.

నిద్ర పట్టకపోవడానికి ఒత్తిడి, ఆందోళన, పని సమయాలు, కెఫీన్ తీసుకోవడం, జీవనశైలి వంటి అనేక కారణాలు ఉండవచ్చు. కొత్త ఆలోచనలు వస్తున్నాయనే కారణంతో నిద్రను తగ్గించుకోవడం మంచిది కాదు. తగినంత నిద్ర తీసుకోవడం కూడా జ్ఞాపకాలను స్థిరపరచడానికి, నేర్చుకున్న విషయాలను మెదడు సక్రమంగా నిర్వహించడానికి సహాయపడుతుంది.

6. నిద్రలో ఉన్నప్పుడు కూడా మెదడు పనిచేస్తుందా?

మనం నిద్రపోయినప్పుడు శరీరం విశ్రాంతి తీసుకుంటున్నప్పటికీ మెదడు పూర్తిగా ఆగిపోదు. నిద్రలో వివిధ దశలు ఉంటాయి. ఈ సమయంలో జ్ఞాపకాలను క్రమబద్ధీకరించడం, నేర్చుకున్న విషయాలను స్థిరపరచడం, శరీరంలోని కొన్ని వ్యవస్థలను నియంత్రించడం వంటి ప్రక్రియలు కొనసాగుతాయి.

ఎవరైనా తమను చూస్తున్నట్లు నిద్రలోనే గుర్తించగలమనే వాదన కూడా తరచుగా వినిపిస్తుంది. అయితే నిద్రలో ఉన్న వ్యక్తి కేవలం ఎవరో చూస్తున్నారనే కారణంతోనే దాన్ని గుర్తిస్తాడని నిరూపించే బలమైన శాస్త్రీయ ఆధారాలు లేవు. చుట్టూ వినిపించే శబ్దాలు, కదలికలు లేదా ఇతర సంకేతాలు నిద్రలో ఉన్న వ్యక్తిని మేల్కొలపవచ్చు. దీనిని ప్రత్యేకమైన మానవ సామర్థ్యంగా భావించడం సరికాదు.

7. చిన్న విషయాలకే నవ్వడం.. ఆరోగ్యకరమైన మెదడుకు సూచనా?

చిన్న విషయాలకే నవ్వడం, హాస్యాన్ని ఆస్వాదించడం మన జీవితంలో ఆనందాన్ని పెంచుతుంది. నవ్వడం వల్ల ఒత్తిడి తగ్గడానికి, ఇతరులతో సంబంధాలు మెరుగుపడడానికి సహాయం కలగవచ్చు. అయితే సులభంగా నవ్వే వ్యక్తికి మెదడు తప్పనిసరిగా ఆరోగ్యంగా ఉందని, నవ్వని వ్యక్తికి మెదడు ఆరోగ్యం బాగోలేదని నిర్ణయించలేం.

వ్యక్తుల స్వభావం, పెరిగిన వాతావరణం, మానసిక స్థితి, సందర్భం వంటి అంశాలు నవ్వుపై ప్రభావం చూపుతాయి. కాబట్టి నవ్వును ఆరోగ్యానికి ఉపయోగకరమైన అలవాటుగా చూడాలి కానీ మెదడు ఆరోగ్యాన్ని కొలిచే ఏకైక ప్రమాణంగా భావించకూడదు.

8. శరీరంలోని ఆక్సిజన్‌లో సుమారు 20 శాతం మెదడుకే

మన శరీర బరువులో మెదడు వాటా తక్కువే అయినప్పటికీ, దాని శక్తి అవసరాలు ఎక్కువగా ఉంటాయి. విశ్రాంతి స్థితిలో ఉన్న పెద్దవారిలో శరీరం ఉపయోగించే ఆక్సిజన్‌లో సుమారు 20 శాతం మెదడుకు అవసరమవుతుంది. మెదడులోని నాడీ కణాలు నిరంతరం సంకేతాలను పంపడం, సమాచారాన్ని విశ్లేషించడం వంటి పనులు చేస్తాయి. వీటికి నిరంతర శక్తి సరఫరా అవసరం.

రక్తం ద్వారా మెదడుకు ఆక్సిజన్, గ్లూకోజ్ వంటి అవసరమైన పదార్థాలు చేరుతాయి. ఈ సరఫరాలో అంతరాయం ఏర్పడితే మెదడు పనితీరు వేగంగా దెబ్బతినే ప్రమాదం ఉంటుంది. అందుకే మెదడుకు రక్తప్రసరణ సక్రమంగా ఉండటం అత్యంత ముఖ్యం.

9. మెదడులో విద్యుత్ కార్యకలాపాలు ఎలా జరుగుతాయి?

మన మెదడులోని నాడీ కణాలు విద్యుత్, రసాయన సంకేతాల ద్వారా ఒకదానితో ఒకటి సమాచారాన్ని పంచుకుంటాయి. ఈ సంకేతాల వల్ల మనం ఆలోచించడం, కదలడం, అనుభూతి చెందడం వంటి పనులు సాధ్యమవుతాయి. మెదడు విద్యుత్ కార్యకలాపాల గురించి వివరించే సందర్భంలో అది ఒక చిన్న బల్బును వెలిగించగలదనే పోలికను తరచుగా ఉపయోగిస్తారు.

అయితే ఇక్కడ ఒక ముఖ్యమైన విషయం ఉంది. మెదడు పనిచేయడానికి వినియోగించే మొత్తం జీవక్రియ శక్తిని, దాని విద్యుత్ సంకేతాల శక్తిని ఒకటిగా చూడకూడదు. మెదడు సుమారు 20 వాట్ల స్థాయిలో జీవక్రియ శక్తిని వినియోగిస్తుందని సాధారణంగా అంచనా వేస్తారు. కానీ మెదడు ఉత్పత్తి చేసే విద్యుత్ సంకేతాలను నేరుగా ఉపయోగించి 10 నుంచి 23 వాట్ల బల్బును వెలిగించవచ్చని చెప్పడం ఖచ్చితమైన వివరణ కాదు.

10. మెదడులో ఎన్ని న్యూరాన్లు ఉంటాయి?

మెదడు పనితీరులో న్యూరాన్లు లేదా నాడీ కణాలు కీలక పాత్ర పోషిస్తాయి. ఇవి విద్యుత్, రసాయన సంకేతాల ద్వారా సమాచారాన్ని స్వీకరించి, ఇతర కణాలకు పంపుతాయి. మానవ మెదడులో సుమారు 86 బిలియన్ల న్యూరాన్లు ఉంటాయని విస్తృతంగా గుర్తించిన శాస్త్రీయ అంచనా ఉంది. ఇది 16 బిలియన్ల కంటే చాలా ఎక్కువ.

న్యూరాన్లతో పాటు వాటికి సహకరించే గ్లియల్ కణాలు కూడా మెదడు ఆరోగ్యం, రక్షణ, సమాచార ప్రసార వ్యవస్థల్లో ముఖ్యమైన పాత్ర పోషిస్తాయి. ఈ కణాల మధ్య ఉన్న సంక్లిష్ట సంబంధాల వల్లే మనిషి జ్ఞాపకాలను నిల్వ చేసుకోవడం, భాషను అర్థం చేసుకోవడం, భావోద్వేగాలను అనుభవించడం, కొత్త విషయాలను నేర్చుకోవడం సాధ్యమవుతుంది.

మెదడు ఆరోగ్యంగా ఉండాలంటే ఏం చేయాలి?

మెదడు చురుగ్గా పనిచేయడానికి ఒకే ఒక్క ప్రత్యేకమైన ఆహారం లేదా పద్ధతి సరిపోదు. సమతుల ఆహారం తీసుకోవడం, తగినంత నిద్రపోవడం, క్రమం తప్పకుండా శారీరక వ్యాయామం చేయడం, కొత్త విషయాలు నేర్చుకోవడం, కుటుంబ సభ్యులు, స్నేహితులతో సమయం గడపడం వంటి అలవాట్లు మెదడు ఆరోగ్యానికి తోడ్పడతాయి. మధుమేహం, అధిక రక్తపోటు వంటి ఆరోగ్య సమస్యలను నియంత్రణలో ఉంచుకోవడం కూడా ముఖ్యమే.

జ్ఞాపకశక్తి అకస్మాత్తుగా తగ్గడం, తరచూ గందరగోళానికి గురవడం, నిద్ర సమస్యలు ఎక్కువకాలం కొనసాగడం వంటి లక్షణాలు ఉంటే వైద్యులను సంప్రదించడం మంచిది.

మొత్తంగా చూస్తే, మానవ మెదడు మన శరీరంలోని అత్యంత సంక్లిష్టమైన వ్యవస్థల్లో ఒకటి. మనం ప్రతిరోజూ చేసే చిన్న పనుల వెనుక కూడా అనేక నాడీ ప్రక్రియలు పనిచేస్తుంటాయి. మెదడు గురించి ఆసక్తికరమైన విషయాలు తెలుసుకోవడం ఎంత ముఖ్యమో, వాటిలో శాస్త్రీయంగా నిర్ధారించిన అంశాలు ఏవో గుర్తించడం కూడా అంతే అవసరం.